reseñas 31. Naturaleza es nombre de mujer.

 

Abi Andrews

Biografía.

Nada en Inglaterra, estudou en Goldsmiths, e ten varios traballos publicados en revistas dixitais. Natureza é nome de muller, é a súa primeira novela, publicada en 2018.

  

           Por Adela María Sánchez Moreiras.

Profesora do Departamento de Bioloxía vexetal e Ciencias do Solo.  Área de Fisioloxía Vexetal. 

                       Universidade de Vigo.

    Abi Andrews logra nesta novela, coa súa frescura de escritora novel, cuestionar a nosa relación coa natureza e coa loita de xéneros nesa dicotomía de masculino/dominación, feminino/vulnerabilidade, facéndoo cun ton de humor, pero á vez de reproche polo que o ser humano fíxolle ao ‘salvaxe’ e desta forma, tamén, á súa propia especie. Ao longo de todo o libro mantense esa idea de paralelismo entre patriarcado e destrución do salvaxe, facendo que a Natureza pase de ser un lugar para explorar a ser un refuxio desexado e envexado.

    En realidade, Natureza é nome de muller exponse como a viaxe iniciático de Erin, unha moza de dezaseis anos ‘confundida, perdida e anestesiada’, que cansa de ler libros de viaxe desde unha perspectiva unicamente masculina, onde priman a dominación e o control do Natural, decide emprender unha viaxe desde o Reino Unido ata Alaska, motivada polo anhelo de independencia, a necesidade de soidade nun mundo no que estamos permanentemente conectados e localizados, e o desexo de dar unha perspectiva feminina da vida na natureza salvaxe. Para iso, decide realizar un documental co que captar a esencia da vida e crecer como persoa, isto é, segundo as súas propias palabras, ‘ler moitos libros profundos, familiarizarse antes de chegar coa historia de todos os sitios que visite, mergullarse na cultura de todos os sitios, aprender frases importantes en todos os idiomas, e escribir todos os días’. Trátase, en fin, de realizar unha viaxe que plasme a mirada feminina sobre o Natural, opoñéndose a autores como Henry David Thoreau ou Ted Kaczynski.

    Con todo, a medida que avanza a viaxe e acumúlanse experiencias, pasa de ser unha viaxe feminista a ser unha aprendizaxe ecofeminista do seu lugar no mundo, durante o cal revisita todo aquilo no que cre e sente. Así, cuestiona as súas crenzas sobre a relación coa Natureza, o empoderamento da muller, a linguaxe como forma de dominación, o concepto de evolución, o capitalismo, a relación entre individualidade e colectivismo, os lazos familiares e comunitarios, o cambio climático, e a contaminación xerada polo ser humano como unha herdanza terrible do noso paso pola terra. Todos estes cuestionamientos, que chegan a levar ao límite a súa estabilidade mental, fana crecer como muller, pero sobre todo como persoa, ata o punto de reconciliarse con moitos dos aspectos do seu eu anterior á viaxe nuns capítulos finais que consisten en cartas escritas ao seu eu futuro e a Ted Kaczynski (UnAbomber), un matemático, filósofo e terrorista estadounidense que pasou de ser profesor universitario a vivir nunha cabana en plena soidade mentres enviaba ata 16 bombas a distintos obxectivos (principalmente universidades e aerolíneas) e escribía un manifesto onde reflectía as súas análises e reflexións anti-tecnolóxicas.

    Ao comezo da viaxe, Erin pretende realizar un documental para captar a esencia da vida, que explore sen deixar pegada, cunha ‘mentalidade mochileira segundo a cal coñecer xente e compartir é a maior recompensa humana’, xa que ao final todos estamos só de pasada. Para iso, vai filmando, a través dos ollos da xente que lle rodea, os seus primeiros pasos cara ao salvaxe. Con todo, ao longo desa viaxe cara ao seu propio eu interior entende que iso é imposible, que o mero feito de facer un documental é pervertir a natureza, o salvaxe (o título orixinal do libro xoga con esta palabra xa que ’wilderness’ pódese traducir á vez como natureza e como salvaxe), pois todas as cousas deixan pegada debido ao peso da enerxía que as define, e esa pegada, que pode ser positiva ou negativa, anula de todos os xeitos a calidade salvaxe do que ela pretende filmar. De feito, chega a renegar do seu documental ata o punto de tachalo como sinistro e egoísta e comparalo cun ‘pene de mentira’, arrepentíndose do seu intento por opoñerse ao masculino mentres imita os pasos dos homes viaxeiros para demostrar que sendo muller podía facelo, no canto de vivilo á súa maneira e coa súa propia voz.

    Esa dualidade persoa/muller perséguea ao longo de todo o libro mentres cuestiona o prototipo feminino do ser sociable, empático, vulnerable, maternal, obrigada ao coidado e ao mantemento do colectivo, nunha aproximación á natureza do ser humano en cuxo viaxe acompáñana dúas mulleres emblemáticas na ciencia e na vida, Rachel Carson e Lynn Margullis.

Lynn Margulis
Honoris Causa
 Universidade de Vigo

     Por unha banda, Lynn Margullis, defensora da teoría endosimbiótica, pola cal a evolución non se basea unicamente no principio darwinista do ‘máis forte’ (competencia) senón tamén na cooperación evolutiva de dúas ou máis especies (dependencia), lévaa a cuestionar o concepto do individual e a valorar máis, se cabe, o de comunidade. Aínda que Abi Andrews cuéstionase aquí por que o concepto darwinista de ser o ‘máis forte’ é algo bo, e critica que Darwin considerase ás mulleres subordinadas ao home, hei de dicir que ao longo dos anos fíxose unha lectura patriarcal da teoría da evolución de Darwin, xa que Darwin nunca falou do ‘máis forte’ senón do que fose capaz de deixar máis descendencia, é dicir, do que fose capaz de adaptarse á súa contorna e permanecer. Ese ‘deixar descendencia’ interpela directamente á muller, así como a adaptación á contorna, pois o concepto comunitario que a muller ten da súa contorna fai que se establezan lazos sociais que lle permiten superar os feitos adversos aos que a vida a poida expoñer dunha forma máis ‘exitosa’ (concepto darwinista) que o home. ‘Non hai nada máis primordial ou ancestral que parir!’.

    Erin dáse conta ao longo desta viaxe que cada persoa que che rodea achega cousas ao tecido que conforma o teu ser e extrae cousas del e que ao longo da vida imos intercambiando cos demais pequenos anacos do que somos, como unha especie de transmigración en vida, como os Inuit. Segundo estes poboadores do ártico, estamos feitos de redes de relacións que están sempre en proceso de reconfiguración e cando te apartas demasiado e con excesiva rapidez che desarraigas como unha planta; é aí cando chega a nostalxia, polo que o concepto de soidade convértese de golpe nun concepto egoísta con respecto aos lazos que estableciches e é por iso, tamén, que cara ao final do libro Erin, que inicia a súa viaxe en busca de soidade, defende o concepto de comunidade e colectivismo, nos cales se basea tamén a idea de sororidade, ese uso do colectivo para aliarse, compartir e, sobre todo, cambiar a realidade vivida polas mulleres, debido a que todas, de diversas maneiras, experimentamos o que é a opresión. Como chega a afirmar a propia Erin no libro ‘case todas as mozas que coñezo teñen un trol que lles lembra que non teñen potestade sobre o seu corpo’.

Rachel Carson

    Doutra banda, Rachel Carson, autora en 1962 do libro Primavera silenciosa e que se converteu na primeira activista ambiental ao atreverse a denunciar os efectos nocivos que tiña para a Natureza o uso masivo de pesticidas químicos. Aínda que foi ridiculizada e ameazada pola súa crítica das empresas agroquímicas, conseguiu xerar un cambio de percepción nas prácticas agrícolas que levou mesmo á prohibición nos anos setenta dunha pesticida tan daniño como o DDT. Rachel Carson está presente ao longo de todo o libro en forma de aparicións e soños que levan a Erin a cuestionarse o papel que o ser humano xogou na Natureza, e a herdanza, en forma de residuos radioactivos, que deixamos aos futuros poboadores deste planeta, como unha cápsula do tempo envelenada, en definitiva, como un paquete bomba. ‘As substancias químicas están medidas coidadosamente para que en solitario resulten inofensivas, pero todas xuntas forman novas combinacións químicas e transmutacións acrecentadas por anos de acumulación, que deixan a súa marca como unha pegada negativa maligna pero invisible’. Como a morte invisible denunciada por Carson, que non se pode ver nin saber de onde vén. Unha morte que sobrevivirá a todos os vestixios das civilizacións anteriores. Os residuos sobrevivirannos. De feito, Erin conclúe que Rachel Carson, que faleceu de cancro a unha temperá idade, sabía perfectamente que non tiña potestade sobre o seu corpo e que a súa saúde estaba en mans das empresas químicas.

Uso de pesticidas químicos.

    Por desgraza, a nosa contorna modificouse de tal maneira que xa non sabemos que esperar del, mentres o cambio climático faise forte no planeta e altera e corrompe cada fibra do ser e mentres a sociedade, anestesiada polas redes sociais, o móbil, o televisor ou a tablet, non o quere ver. Erin chega a exporse que os británicos non están a plantar resistencia en masa contra o cambio climático e a xestión do Natural porque ‘non hai xente suficiente que vexa que hai algo que merece a pena molestarse en salvar, xa que o medioambiente perdeuse hai moito tempo’. Talvez, o comportamento do cidadán medio actual resúmase nunha frase que Steve, un mozo que recolle a Erin tras facer autostop, dille mentres a axuda para avanzar na súa viaxe “Eu antes pensaba que os ecoloxistas eran todos uns alarmistas, pero cando empecei a traballar nas areas de alcatrán cambiei de opinión. E ademais é que non consigo entender por que non lles cría, por que cría a estas empresas que están podrecidas de diñeiro antes que a uns tipos que non fan máis que pensar no medio ambiente”. De novo, preséntase aquí o colectivo e a comunidade como forma de salvarse e de salvarnos.

    Thoreau dicía que a preservación do mundo atópase no salvaxe, e aínda que Erin chega a renegar do punto de vista masculino do Natural ata o punto de queimar nunha fogueira todos os libros de homes viaxeiros (Thoreau, Emerson, Hemingway, Kaczynski, etc.) que levaba consigo durante a súa fuxida, tamén recoñece que considerar a natureza salvaxe como un límite estático fronte aos xéneros masculino e feminino coloca aos humanos á marxe da natureza, coma se aínda fósemos dúas caras dunha dicotomía, cando non é así, e que habemos de vivir para e para a Natureza como un colectivo, sen entrar en xéneros, especialmente agora que ese termo, o de xénero, é cada vez menos estático, máis fluído. Coma se fósemos Inuit e cada ser ou obxecto tivese unha alma que non depende do xénero que se lle marcou ao nacer. De feito, que o comportamento aprendido poida chegar a modificar a composición xenética, fai que ata o sexo biolóxico estea nun proceso continuo de transformación e definición (de novo a perversión da linguaxe como dominación).

    Pero, ademais, Natureza é nome de muller é un libro en si mesmo, é dicir, unha sucesión de palabras que pretenden atrapar en 376 páxinas, sentimentos, sensacións, emocións, desexos e decepcións. Palabras que ao mesmo tempo corrompen aquilo que pretenden expresar. Para a Erin que inicia a viaxe de exploración do Natural, poñer nome é unha forma de dominación, coma se poñéndolle nome aos outros seres vivos pretendésemos posuílos cando, en realidade, bautizar aos animais ou ás plantas e coñecelos non nos fixo coidar mellor deles. Con todo, Erin reconcíliase tamén nesta viaxe cos taxónomos da Ilustración que coseron as súas firmas nos nomes de animais e plantas, apelando á natureza do ser humano e preguntándose como poderiamos coñecelas se non lles damos nome e como poderiamos amalas se non as coñecemos? De feito, autoidentificarse empodera ás comunidades. Acepta así ao fin que, aínda que a taxonomía é a colonización do mundo natural, devandita linguaxe colonizador resulta bastante útil.

    Por último, Erin revisita tamén a súa idea da intelectualidade. Thoreau díxolle a Einstein que os homes que pronuncian discursos (é dicir, os científicos) fan piña, apóianse os uns nos outros e todos xuntos, na nada; como os hindús, que fixeron que o mundo descansase sobre un elefante e o elefante sobre unha tartaruga. Para Kaczynski, a universidade era un núcleo de intelectualidade, o que en realidade significa cultura simbólica. Para Erin, a ciencia é unha narración e é crenza e verdade ao mesmo tempo, e conclúe que o problema non é a nosa habilidade para a invención, senón a forma na que estamos a orientar as nosas habilidades. ‘A investigación científica e a tecnoloxía son fundamentais para garantir os dereitos e as liberdades básicas a unha poboación tan grande…. O Progreso científico é o que nos fixo avanzar o suficiente como para que nos deteñamos a avaliarnos’. E nesa avaliación, ou máis ben autoavaliación, radica a viaxe de Erin, que se inicia nos mesmos termos de dominación dos que renegaba (vou demostrar que eu tamén podo vivir no salvaxe) e que finaliza nunha defensa do eu comunitario que permita que o planeta no seu conxunto se autorregule mentres a vida e a non vida forman parte dunha especie de organismo único (‘está moi ben construír un castelo, pero hai que asegurarse de non construílo encima da xente, e eu podería esmagar a unhas cantas persoas’).

    Aínda que estamos ante un libro de viaxe e ‘aventuras’, non é un libro rápido, de acción, senón máis ben un libro de lectura pausada e reflexión, de goce do íntimo e de cuestionamiento do que entendemos por xénero, ecoloxismo e filosofía, e de como estes tres conceptos interrelaciónanse en cada unha das nosas miradas cara ao Natural.

reseñas 28. Una vida en nuestro planeta: mi testimonio y una visión para el futuro.

 

David Attenborough (1926 - )

Biografía.

David F. Attemborough (Isleworth, 1926) é un home doutra época. Nado no Holoceno, foi testemuña do comezo do Antropoceno, nome proposto para a Era do Home por algúns xeólogos, aínda que a partires das rutinas científicas dese campo de coñecemento non está de todo claro que finalmente vaia ser unha categoría axeitada (Soriano, 2020). En todo caso, o nome vai a quedar entre nós como unha expresión vivida do alarmante proceso de cambio o que nos enfrontamos na actualidade, e que ten sido desencadeado pola actividade humana. De feito, se nalgún momento se aceptase como tal, o período xeolóxico do Antropoceno remataría coa extinción irreversible da civilización humana... e podería ser o período mais breve de toda a escala xeolóxica. Polo camiño actual seremos nos os que decidamos como será o Antropoceno; e xa que non se trata de salvar o planeta, senón de salvarnos a nos mesmos, a toma de decisións non debería de ser moi complexa.

David Attemborough interesouse dende neno pola historia natural, e ten traballado no audiovisual científico durante case sete décadas, xa sexa coma escritor, presentador ou narrador. Estudou xeoloxía e zooloxía no Clare College de Cambridge, onde se graduou en Ciencias Naturais en 1947. Tras dous anos de servizo na Royal Navy, en 1952 fixo prácticas de produción na BBC, comezou a traballar no programa Zoo Quest (1954-1964) e fixo as súas primeiras expedicións a zonas remotas, tentando capturar imaxes da natureza e da vida salvaxe. Pronto pasou a ser responsable de labores directivas: dende 1965 a 1968 foi o primeiro director do novo canal BBC2, pioneiro na emisión da televisión en color, e mais tarde (1969-1972) director de programación da BBC. Pero, ao ano seguinte decidiu abandonar as labores administrativas para centrarse na realización de documentais. Así converteuse no meirande creador de programas focalizados na historia natural, incluíndo xoias da televisión e da produción audiovisual coma Live on Earth (1979), Living Planet (1984), The Trials of Life (1990), The Private Life of Plants (1995), Bird’s Life (1998), Blue Planet (2001), Mamifer’s Life (2002), Earth Planet (2006) ou Cold Blood’s Life (2008).

A súa presenza afable, sempre nunha marxe da acción principal e como apoio ao espectador, converteuno nunha referencia do audiovisual e nunha das maiores iconas culturais británicas, aínda que o seu éxito é universal. Posúe numerosas mencións e recoñecementos, entre eles a presidencia da Royal Society for Nature Conservation (1991-1996), Cabaleiro do Imperio Británico (1983), a Orde do Mérito (2005) e o Premio Príncipe de Asturias de Ciencias Sociais (2009). Ademais, mais de 20 novas especies e xéneros teñen sido nomeados na súa honra.

Nun mundo contemporáneo no que se confunde a calidade co éxito medido en descargas e likes, onde lexións de comunicadores irrelevantes presumen case a diario de estar facendo historia viva do audiovisual, o exemplo de David Attenborough recordaranos sempre que se a mensaxe merece a pena o mais importante é o divulgado, non o divulgador. Seguramente por iso non fixo unha autobiografía..., senón algo moito mais conmovedor.

                                                                                                Castor Muñoz Sobrino.

   

     Por Castor Muñoz Sobrino.

    Profesor da Universidade de Vigo. Área de Botánica. Departamento de Bioloxía Vexetal e Ciencias do Solo.

     Moitas persoas aseguran que a de Chernóbil foi a maior catástrofe medioambiental da historia. Pero non é verdade. David Attenborough, ao longo dos seus mais de 90 anos de vida, foi testemuña de como o mundo natural se foi diluíndo na Grande Aceleración do noso sistema produtivo. E neste libro, escrito xa con 94 anos, fai un derradeiro esforzo por axudar a evitar a destrución da nosa civilización. Parte da premisa de que canto maior sexa a biodiversidade, tanto mais seguro estará o conxunto da vida no noso planeta, incluída a da nosa especie. A súa testemuña é un relato dos grandes fracasos colectivos que nos teñen levado ata a situación actual, sendo o noso maior erro a eliminación da vida salvaxe. Pero lonxe de ser un texto apocalíptico ao estilo doutros éxitos literarios recentes (ex. Wallace-Wells, 2019), o ensaio de Attenborough remata cunha visión optimista dun futuro posible, onde enumera revisa e xustifica unha serie de alternativas viables a unha economía meramente baseada no crecemento que, sempre que se adopten coa rapidez necesaria, poderían contribuír a endereitar o noso rumbo.

    A primeira parte, A miña testemuña, e un relato abraiante dos cambios persoais, sociais e medioambientais que ten vivido dende a segunda metade do século vinte. O fío do relato e unha vida dedicada a explorar e filmar os espazos abertos mais salvaxes do planeta e as criaturas que o habitan, e que divide nunha serie de capítulos referidos a anos concretos na súa vida. Cada un deles aparece encabezado por tres datos numéricos que amosan unha sucesión preocupante: a poboación mundial (crecente); as partes por millón de carbono na atmosfera (crecentes); e a proporción de terras aínda salvaxes (minguantes) en cada data.

  

Aventuras dun mozo naturalista

 En 1937, en plena infancia, David non acababa de compartir as inquietudes artísticas do seu irmán Richard, que logo se convertería nun prestixioso actor (The Great Scape, 1963; Jurassic Park, 1992), director (A Bridge Too Far, 1977; Gandhi, 1982) e produtor (Cry Freedom, 1987; Grey Owl, 1999); e prefería as excursións naturalistas ás canteiras calcarias preto de Leicester, onde abundan os fósiles mariños. En 1954, tras estudar ciencias naturais, servir na Royal Navy, casar, editar libros de ciencias para nenos e ser rexeitado pola radio da BBC, David comezou a traballar no recén creado departamento televisivo da propia BBC.

    Tras coñecer a Jack Lester, coidador de réptiles do zoo de Londres, xuntos fixeron unha primeira viaxe a Serra Leona e crearon o formato televisivo Zoo Quest. Pero, tralo primeiro programa Jack Lester enfermou e morreu, o que propiciou o debut inesperado de Attenborough ante as cámaras, xa que ata ese momento permanecera refuxiado na sala de control da BBC. En 1960 os estudos de Bernhard Grzimek (director do zoolóxico de Frankfurt) desvelaron a complexa ecoloxía das pradarías do Serengueti e foron plasmados en filmes pioneiros, que inspiraron a David no convencemento de que a natureza distaba moito de ser ilimitada, e de que o mundo salvaxe tamén precisaba de protección.

    

Clare College. Cambridge

Ao ir pasando tempo durante as súas viaxes con xentes das partes mais remotas do mundo, David tamén comezou a interesarse polas súas moi diferentes formas de ver a existencia. Por iso, comezou cos estudos de antropoloxía na Escola de Economía de Londres, que abandonou en 1965, cando pasou a traballar a tempo completo na posta en marcha dunha nova canle pioneira na emisión en cor, a BBC2.

    En 1968, as primeiras imaxes da Terra obtidas polo Apolo 8 deixaron claro a centos de millóns de espectadores que o planeta era finito e que a súa existencia tiña un límite. Attenborough acadou algunhas dispensas periódicas para deixar o seu despacho e continuar coas súas viaxes a zonas remotas. Laurie Braggie, un funcionario australiano en Nova Guinea, permitiulle acompañalo cun equipo da BBC ata as zoas mais inaccesibles da illa, onde atopou pequenos grupos humanos vivindo unha existencia sostible, en equilibrio coa contorna, na que os recursos dos que dependían renovábanse sós e apenas se xeraban refugallos.

 En 1978 a BBC2 foi a primeira canle de televisión que apostou por un formato documental pioneiro, inaugurado cunha serie sobre a historia da arte creada por Sir Kenneth Clark. Desexando poder replicar o mesmo concepto para narrar a historia da vida, David abandonou a BBC para producir a serie Life on Earth, convencido de que a televisión era un medio acaído para concienciar a poboación sobre a necesidade de coidar o mundo natural, xa que de seguir a explotación de recursos do mesmo xeito non tardarían en desaparecer hábitats enteiros. En 1989 viaxou a Malaisia para rodar The Trials of Life e percibiu, de primeira man, as primeiras sinais dos perigos asociados a deforestación do bosque tropical para substituílo por monocultivos de palma aceiteira.

    O certo e que o mundo conta hoxe en día con tres billóns menos de árbores que ao inicio da civilización humana, aínda que algúns autores tamén sospeitan que ao final da última glaciación as culturas paleolíticas contribuíron á extinción dos grandes herbívoros, e que a súa desaparición tamén favoreceu que boa parte das antigas praderías do Hemisferio Norte rematasen convertidas en bosques pechados (Flannery, 2021). Pero o que ten ocorrido na nosa era é só o último capítulo dun proceso que leva miles de anos perpetrándose.

  

BBC. Blue Planet II.

 O paso o das culturas cazadoras-recolectoras ás agrícolas no Neolítico propiciou o comezo dun intenso proceso de deforestación. Durante a segunda metade do século vinte teñen desaparecido o 50% das selvas húmidas do planeta. E non hai un só hábitat, por grande que sexa, que se encontre a salvo (Crowther et al., 2015). En 1997 a BBC produciu unha serie sobre os océanos, Blue Planet, que veñen sendo o meirande dos ecosistemas da Terra. En realidade debémolo todo ao mar, xa que todos descendemos dun feixe de criaturas mariñas. Pero se repasamos os datos numéricos relativos as capturas logradas ao longo do tempo, e fácil constatar que os caladoiros oceánicos teñen sido arrasados, un tras doutro. Ademais, se a temperatura do aire aínda non tiña cambiado na década dos 90 era só polo efecto amortecedor do mar. Con todo, o branqueamento dos corais foi o primeiro indicador de que o equilibrio global da Terra estaba a cambiar.

  

 En 2011 emitiuse a súa seguinte gran serie televisiva Frozen Planet, unha evidencia gráfica alarmante de que a extensión do xeo nos casquetes polares encollera un 30% nos últimos 30 anos. No ano 2020, no momento da publicación inglesa do seu libro, o conxunto de mamíferos salvaxes xa apenas representaba o 4% da masa de mamíferos da Terra. A masa humana xa constituía a terceira parte do total, e os mamíferos domésticos o outro 60% restante. A conclusión desta primeira parte do libro de Attenborough e tan simple como inquietante: temos substituído ao salvaxe polo domesticado.

    A segunda parte: O que nos reserva o porvir, é unha explicación pormenorizada das repercusións que poden ter nas xeracións vindeiras o acontecido ao longo da vida de D. Attenborough. A partires dos anos 50 a nosa especie entrou nunha Grande Aceleración que pode cuantificarse en termos de concentracións de dióxido de carbono, óxido nitroso e metano, cambios na temperatura da Terra, acidificación dos océanos, perdidas nas poboacións de peixes, desaparición de bosques tropicais, etc. Todas estas evidencias poderían representarse nunha serie de gráficas cunha forma similar, o famoso pao de hokey.

    Incuestionablemente, a Grande Aceleración tamén é un retrato do progreso en termos de esperanza de vida, xustiza social, dereitos humanos, avances en transportes e comunicacións... Pero, é evidente que non podemos continuar así, gabeando por riba dos nove límites planetarios que se teñen descrito en termos de polución atmosférica, destrución da capa de ozono, cambio climático, acidificación dos océanos, polución química, uso de fertilizantes, explotación de acuíferos, transformación dos solos e perda de biodiversidade (Rockström & Klum, 2015). Xa temos comezado a vivir lonxe das marxes de seguridade operativa do planeta, o que dende o punto de vista de Attenborough nos conduce cara a un Grande Declive do que adianta unha cronoloxía bastante precisa.

  

 O cráter de Batagaika no leste de Siberia.
alberga restos orgánicos de follas,herba e animais
que  faleceron fai miles de anos.
Do artigo de agosto de 2019da revista National Geographic
"Arctic permafrost is thawing fast. That affects us all".

 Na década 2030 podería chegar a extinción forestal paulatina e a perda de servizos ambientais asociados, con veráns completamente libres de xeo no Ártico e menor cantidade de radiación solar reflectida. Nesta configuración o Ártico podería perder a súa capacidade chave de arrefriar o planeta. Na seguinte década, 2040, comezará a derreterse o permafrost das zoas boreais, que se estima que contén catro veces mais carbono do que ten emitido a humanidade nos últimos douscentos anos. Na década de 2050 o exceso de carbono será incorporado ás augas oceánicas, de modo que o dióxido vaise a transformar en ácido carbónico: primeiro nas augas superficiais, logo nas profundas e finalmente en toda a columna de auga. Isto terá consecuencias calamitosas nos corais, nos bivalvos e noutros organismos con esqueletos ou cunchas de carbonato cálcico, incluídos moitos compoñentes do fitoplancto que son a base da cadea trófica.

    Una xeración mais tarde, na década de 2080, podería desencadearse unha crise da produción de alimentos en terra firme por teren sido sobreexplotados os solos, que quedarían agostados e ermos; e as perdas de colleitas en zonas chave, impulsadas polo cambio climático, e os fenómenos climáticos extremos tamén aumentarán as perdas de solo. Ademais, o uso indiscriminado de pesticidas terá afectado de forma definitiva aos polinizadores.

    A fragmentación dos hábitats oculta outro problema letal: estímase que 1,7 millóns de virus potencialmente perigosos para especie humana son hóspedes de mamíferos e aves salvaxes, de modo que hai altas probabilidades de que estalen outras pandemias. A crise humanitaria podería ter un alcance global na década de 2100, cun aumento de 0,9 m do nivel global do mar e de mais de 4° C da temperatura media do planeta. En moitas rexións estes cambios desencadearán crises migratorias e xeopolíticas. Dado que a estabilidade da Terra está intimamente ligada á biodiversidade, que é a que garante a súa capacidade de revitalizar e renovar o subministro de alimentos, absorber e reutilizar os refugallos, reducir danos e proporcionar equilibrio, a receita de Atterborough é devolver ao mundo á súa condición salvaxe.

    Na terceira parte do libro: Unha visión para o futuro: como recuperar a vida salvaxe do planeta, Attenborough admite que a domesticación da natureza tennos dado vantaxes, pero tamén recoñece que a Grande Aceleración está a facernos perder o equilibrio; polo que temos que tentar volver a ser outra parte máis da natureza, cunha existencia sostible, aínda que necesariamente diferente á dos antigos cazadores-recolectores.

    A receita é conter a emisión de gases invernadoiro, reducir o máximo o uso de fertilizantes e reverter a transformación de espazos naturais en terras de cultivo. Ademais hai que vixiar a capa de ozono, o consumo de auga potable, a contaminación química e atmosférica, a acidificación dos océanos... Isto require dunha responsabilidade compartida e equilibrada, porque é un feito que só o 16% da poboación máis rica do planeta é responsable do 50% do impacto humano que fai o noso modo de vida insostible.

    Hai unha serie de medidas urxentes que poderían levarnos a reconducir esta situación, respectando os requisitos mínimos do benestar humano en termos de vivenda digna, acceso á medicina, auga potable, alimentos seguros e saudables, enerxía, educación, ingresos suficientes, representación política e xustiza.

    

En primeiro lugar, é necesario superar a doutrina do crecemento: todos os sistemas poden medrar durante un certo período antes de alcanzar o estado de madurez, o estado de equilibro que os fai sostibles e no que poden prosperar sen continuar medrando. A economía ambiental é unha economía sostible baseada nas tres pes: profits (beneficios), people (persoas), planet (planeta) e que se traduce no crecemento verde, unha forma de progreso que minimiza os impactos negativos sobre o medio ambiente, no contexto da sexta ola da innovación: a revolución da sostenibilidade. Outro paso decisivo e cambiar a enerxía limpa. Actualmente, a enerxía que extraemos do sol, o vento, as olas, as mareas e a xeotermia apenas representa un 4% da enerxía consumida. O resto procede dos combustibles fósiles (85%), da hidráulica (7%) e da tecnoloxía nuclear (4%). Consorte as proxeccións actuais, apenas temos unha década para pasar á enerxía limpa e avanzar nos mecanismos de almacenamento enerxético. Pero afortunadamente a capacidade de capturar carbono e a diversidade dun ecosistema están directamente relacionadas, de modo que o simple feito de devolver o mundo ao seu estado salvaxe non só aumentará a biodiversidade, senón que tamén servirá para capturar cantidades enormes de carbono. En paralelo coa redución das emisións isto constitúe unha solución baseada na natureza.

    Tamén habería que devolver os mares ao seu estado salvaxe: o océano ocupa dous terzos do planeta e en conxunto é o hábitat que aínda temos mellor conservado. Así que debe ocupar un papel primordial nos procesos da captura de carbono, aumento da biodiversidade e obtención de alimento. Para iso é necesario unha nova industria pesqueira que evite a sobrepesca e os descartes, así como vedar a pesca en certas zoas de refuxio para permitir a renovación das poboacións (Areas Mariñas Protexidas), xa que a capacidade reprodutiva da maioría dos peixes increméntase co tamaño e lonxevidade dos exemplares.

    

Criadeiros de algas en Fujian (China).
National Geographic. España.

Outras accións complementarias poderían ser a implementación de redes de pesca intelixentes (selectivas co tamaño da captura) a prohibición das artes mais destrutivas, como o barrido e dragado dos fondos, a mellora da trazabilidade do pescado que consumimos como un xeito de apoiar ás empresas que opten por sistemas sostibles.... Ademais, a acuicultura e as granxas de peixes veñen incrementándose dende o anos 90, aínda que este enfoque industrial tamén inclúe moitas prácticas pouco sustentables (destrución de mangleiros e pradarías mariñas, uso de antibióticos e desinfectantes, sistemas de alimentación e cebado das especies cultivadas, vertidos de efluentes e outros restos, introdución accidental de especies exóticas nocivas...). Pero existen alternativas viables, como a cría en mar aberto, as vacinas para reducir o uso de antibióticos, o uso de pensos mais sostibles na alimentación, o cultivo en estratos, de modo que unhas especies alimentaríanse dos residuos xerados por outras ou a silvicultura mariña de algas comestibles, que fixa grandes cantidades de carbono.

  

Agricultura vertical.
Photo credit Adam Gassom.

 Tamén seria útil tentar ocupar menos espazo nos sistemas produtivos terrestres, por exemplo reducindo o malgasto de comida. Pero o maior desafío é o de producir moita mais comida nas vindeiras décadas ocupando menos terreo. Podería facerse a través de granxas innovadoras sostibles, a través do uso da agricultura rexenerativa para a recuperación de solos esgotados, o uso de rotacións múltiples, incluíndo os cultivos de cobertura para protexer o solo, o desenvolvemento de cultivos mixtos e a potenciación da agricultura de proximidade, da agricultura urbana e da agricultura vertical, que multiplica ata 20 veces o rendemento por hectárea. E, resultaría útil promover o uso de proteínas alternativas para moderar o consumo de carne (que ocupa grandes cantidades de terreo para a súa cría e para o cultivo de pensos e forraxes), así como a transición ás carnes limpas, obtidas mediante cultivo de tecidos animais in vitro.

  

 En definitiva, trátase de devolver ao mundo a súa condición salvaxe, o a lo menos a partes significativas do mesmo. A transición forestal, o dobre proceso de deforestación e posterior reforestación, e un indicador típico dos países mais desenvolvidos, xa que cando o alcanzan tenden a importar produtos agrícolas e madeiras doutros países aínda en vías de desenvolvemento. Non é sorprendente polo tanto que boa parte dos trópicos sigan enleados na fase de deforestación activa. A solución pasa por modificar o significado do valor das cousas e compensar de forma adecuada aos países que preserven as súas masas forestais, vitais para o porvir de todo o planeta. Isto pode facerse a través de iniciativas que xa existen, coma o Programa REDD+ (Reducing Emisions from Deforestation and Forest Degradation), mediante cortas sostibles que garantan a preservación da biodiversidade e fomenten o ecoturismo, ou potenciando dietas baseadas nas plantas e nas que a poboación consume menos carne, aínda que de maior calidade, producida en sistemas silvopastoriles máis respectuosas co medio ambiente. Finalmente, a creación de territorios silvestres ao longo e ancho da Terra devolveranos boa parte da biodiversidade perdida, biodiversidade que a medio e longo prazo será quen de estabilizalo planeta.

Na actualidade consumimos anualmente 1,7 veces os recursos que o planeta e capaz de rexenerar nun só ano, así que outra variable do problema debe de ser planificar o pico de poboación humana. Os ritmos de crecemento actuais, en 2100 haberá entre 9 400 e 12 700 millóns de persoas na Terra, polo que sería desexable que a poboación total poida estabilizarse en torno á capacidade de sustentación do sistema, con períodos de crecemento moderado alternados con outros de mingua leve.

      

En esencia, isto ven sendo un sucedáneo do equilibro natural. A Transición demográfica ten tipicamente catro fases: 1) crecemento demográfico explosivo (nacementos >>> mortes), 2) estabilización (nacementos~mortes), 3) receso (baixan nacementos e pasan a ser menores que as mortes totais) e 4) una nova estabilización con nacementos e mortes moi baixos, que manteñen unha poboación case constante. Case todas as nacións desenvolvidas están entrando actualmente na fase 4 (pico de poboación humana), pero o mundo en conxunto aínda se aproxima ao final da fase 3. Así que, por primeira vez dende o sedentarismo acadado no Neolítico, a poboación humana non tenderá a crecer a medio e longo prazo.

    As receitas mais aplaudidas para axudar aos países en desenvolvemento a acelerar a súa transición demográfica son o fomento da atracción de inversións e, por suposto, o empoderamento das mulleres, que xa amosou en todos os países desenvolvidos a súa capacidade para controlar a natalidade. E isto pasa inevitablemente polo acceso universal á educación. Pero nalgúns países desenvolvidos comeza a aparecer unha fase 5) de declive, na que unha parte minguante de poboación nova ten que soster a unha maioría de anciáns.

Esta situación abrirá novos debates, sobre todo no caso de persistirmos en manter unha economía totalmente dependente do crecemento, como son o retraso das xubilacións, as migracións para cubrir os postos de traballo vacantes, o uso intelixente da robótica...

    En definitiva, conseguir unha vida mais equilibrada, un futuro próspero e sostible, baséase en grande medida nas plantas e no uso de alternativas mais saudables ás carnes industriais, incluíndo o uso de enerxías limpas, e a capacidade dos consumidores para poder elixir as opcións mais respectuosas dentro dunha oferta razoable, á valorización das cousas e á economía circular (a reciclaxe, o desterro definitivo da cultura do usar e tirar, a limitación da creación de residuos e unha mellor xestión dos mesmos). En definitiva, un modelo ecolóxico de produción no que as materias primas se conciban coma os nutrientes que volven ao solo ao final do proceso. Dar o que poidas para tomar o que precises, o que ben sendo a esencia de todo bo equilibro. A nosa maior oportunidade.

Referencias

Crowther et al., 2015. Mapping tree density at a global scale. Nature, 525: 201-205. http://www.nature.com/doifinder/10.1038/nature14967

Flannery, T., 2021. Europa: una historia natural. Malpaso Editorial. 416 pp.

Rockström, J.; Klum, K., 2015. Big World, Small Planet: Abundance within Planetary Boundaries. Yale University Press. 208 pp.

Soriano, C., 2020. On the Anthropocene formalization and the proposal by the Anthropocene Working Group. Geologica Acta, 18.6, 1-10. DOI: 10.1344/GeologicaActa2020.18.6

Wallace-Wells, D., 2019. El planeta inhóspito. La vida después del calentamiento. Ed. Debate. 349 pp.

Proxecto reseñas. Programación 2022-2023.

 

reseñas.18. O ollo do observador: Johannes Vermeer, Antoni Van Leeuwenhoek e a reinvención da mirada.

 

Laura J. Snyder (Nova York, 1964)

ACANTILADO, 2017.

FEBREIRO - MARZO de DOUS MIL VINTE E UN

Biografía

Historiadora, filósofa, escritora e profesora de St. John’ s University en Nova York, escribe habitualmente sobre ciencia e filosofía en The Wall Street Journal.

Publicou no ano 2006 Reforma da filosofía: un debate victoriano sobre ciencia e sociedade e no ano 2011 O club do almorzo filosófico: catro amigos notables que transformaron a ciencia e cambiaron o mundo que foi destacado como "Mellor libro de ciencia" pola Royal Institution of Australia.

Con O ollo do observador: Johannes Vermeer, Antoni Van Leeuwenhoek e a reinvención da mirada gañou o Premio Sally Hacker 2016 da Sociedade para a Historia da Tecnoloxía sendo contratada en 2019 para elaborar a biografía de Oliver Sacks en base aos seus arquivos persoais. En palabras de Sacks: «Laura J. Snyder non é só unha erudita brillante, senón tamén unha magnífica narradora”.

   Por Aser Ángel Fernández Rey

     Pensemos no que puido representar a aparición dunha machada de man de pedernal hai máis de 500.000 anos. O proceso intelectual, precisión visual e destreza manual necesarias para desenvolver este “sinxelo” artefacto. Visualicemos o bifaz do homo Heidelbergensis achado en Atapuerca: Excálibur. Unha útil e valiosa ferramenta, un exvoto repleto de simbolismo reflexo dun salto mental, un proceso tecnolóxico, cualitativamente superior ao que hoxe experimentamos coa aplicación do silicio nos circuítos electrónicos.

 A historia da evolución da humanidade podemos entendela como a historia da supervivencia, da procura do coñecemento, a adquisición de novas tecnoloxías e a súa transmisión ás novas xeracións. Non foi casualidade que as imaxes xurdisen na escuridade ao amparo da luz do lume dos fachos e lámpadas de pedra, nin que recorrésemos á maxia para enfrontarnos ao medo á noite e á falta de visión.

Do que nos fala Snyder neste libro é do interese polo universo e a natureza, dos cambios e avances mentais e técnicos alcanzados no século XVII europeo. Unha extraordinaria curiosidade polo posible, polo case invisible, como camiño cara a novos descubrimentos facilitadores dunha revolución científica que sentaría as bases da ciencia moderna. Situándonos, na parte meridional de Holanda, cando a burguesía holandesa vivía a súa idade de ouro, preséntanos aos 20.000 cidadáns da próspera cidade de Delft, inmersos nun armazón bullicioso de católicos e protestantes, de gremios de comerciantes e mercadores de teas ou de arte, posaderos, transportistas, artesáns, ceramistas, médicos absortos nos seus teatros anatómicos ou viaxeiros incansables. Tempos de plasmación dos estudos do interior do corpo, de diseccións anatómicas que permitían a visión do invisible, da historia natural que nutría de gravados e ilustracións os libros circulantes como os de Marcello Malpighi ou Jan Swammerdam.

Verme de seda. Marcello Malpighi (1628 –1694).

 As grandes empresas transoceánicas, como a Compañía neerlandesa das Indias Orientais (VOC), nutrían os gabinetes de curiosidades mentres a república neerlandesa, convertida nun oasis de tolerancia e prosperidade garantía, certas liberdades nas que se refuxiaban filósofos e artistas en busca dun espazo para pensar e crear no medio dunha Europa escura desangrada polas guerras de relixión. Favorecida por esta situación, sorprendía ao mundo coas súas destrezas tecnolóxicas, os seus diques e enxeños mecánicos, os seus guindastres portuarios, os seus muíños para dragar area, a hixiene e limpeza das súas casas, rúas ou canles. Unhas rúas iluminadas onde tocaban músicos itinerantes mentres os comerciantes de teas determinaban mediante cristais de aumento o número de fíos e a súa calidade e os folgazáns e vagabundos eran “intrusos” non tolerados. Os impostos sostiñan o mantemento de sanatorios e os espazos íntimos das casas, cos seus azulexos e zócalos azuis, acubillaban a moitas mulleres que gozaban de matrimonios non pactados entre familias, con certos dereitos e  permisividade nas mostras públicas de afecto e mesmo dispoñían de serventas que sabían ler, tal como sinalou o erudito e relixioso francés J. J. Scalinger en 1593.

Pero a luz que alimentaba o espírito e a saúde destas familias non debía resultar suficiente para eliminar os fedores das tubaxes e a rede de sumidoiros  onde todo ía parar. O uso dos pomanders cheos de fortes fragrancias seguía estando á orde do día como o estaban tamén os conflitos e disturbios dos que foron testemuñas o pintor da luz, a paisaxe e a intimidade Johannes Vermeer (1632-1675) e o comerciante de teas afeccionado a tallar lentes Antonie van Leeuwenhoek (1632-1723).

Retrato de van Leeuwenhoek.1680.
Jan Verkolje.

     Aínda que non temos constancia histórico-documental de que chegasen a coñecerse, ambos habitaron en casas próximas á Praza do Mercado, compartiron as inquietudes da súa contemporaneidade, viviron os brutais asasinatos dos irmáns Johan e Cornelius de Witt en 1672, e sufriron, en especial os católicos como Vermeer, cando sobreveu o colapso económico que desmoronou a economía do país, a venda de artigos de luxo e o esborralle do mercado da arte. O único feito concreto do cal existe evidencia escrita é que Leeuwenhoek foi comisionado para encargarse da bancarrota en que quedou a familia de Vermeer ao morrer este a  idade de 43 anos. Sexa como for, as tumbas de ambos protagonistas están moi xuntas na Oude Kerk de Delft.

Lección de anatomía de Cornelis´s Gravesande, 1681. Cornelis de Man.
Leeuwenhoek está detrás de ombreiro esquerdo do anatomista, coa man sobre o corazón.

        Snyder mostra os entrecruzamientos das investigacións precedentes e contemporáneas na filosofía, a enxeñería, a física, a astronomía, a química, a medicina ou a anatomía que estaban a cristalizar na transformación da visión do mundo nestes momentos nos que non existían fronteiras claras entre disciplinas que, como no campo da óptica, cos misterios da luz, a súa composición, os seus mecanismos de propagación, o fenómeno da refracción e a natureza das cores fascinaban e interesaban por igual a filósofos e artistas. Tal como parodia Jonathan Swift nos satíricos “Viaxes de Gulliver (1726), existía unha moda de comprar cristais de aumento ou “cristais de pulga”. Para gañarse a vida era unha boa elección o oficio de pulidor de lentes para instrumentos ópticos tal e como fixo o filósofo de orixe española Spinoza (1632-1677), tras ser excomulgado da comunidade xudía de Ámsterdam.                                                                

Teoría da visión de Kepler,
segundo ilustración en 
La dioptrique (1637) de  Descartes. 

A revolución científica e filosófica abría campos para a curiosidade humana nun ambiente de vital renovación e avance con nomes como Spoors (cirurxián, topógrafo, notario e erudito), Van der Wyck (enxeñeiro militar, óptico e fabricante de lentes), Steenwijck, Kepler, Descartes, Hobbes, Gregory, Hooke, Grimaldi, Christiaan Huygens, o seu irmán Constantijn e a súa muller Suzanna van Baerle, Newton ou Leibniz. Os estudos e inventos de matemáticos e enxeñeiros como Maralois, Cigoli, Wren, Scheiner ou Van der Heyden aplicaban os seus coñecementos na elaboración, copia, redución ou aumento de deseños ou mapas. A ciencia e as humanidades avanzaban da man. Non debemos esquecer que a ciencia considerábase, na teoloxía protestante, un medio de aprender máis sobre Deus estudando as súas obras e que esta xustificación relixiosa explica en parte o baluarte de descubridores ingleses e neerlandeses fronte ao Papado inquisitorial perseguidor de Galileo e a España onde, como di o físico e académico José Manuel Sánchez Ron “mentres se desenvolvía a revolución científica, a ciencia deixaba de ser valorada como algo útil”.

A historia da óptica e da mirada, da representación, resulta omnipresente na ciencia, a arte e a tecnoloxía. De feito, moitos dos “filósofos naturais” formáranse como pintores de modo que, por exemplo, cando Galileo observou a lúa puido identificar as manchas como montañas porque sabía como se pintarían as estas e as súas sombras nunha superficie curva. Galileo co seu “ perspicillum” non foi o primeiro (non está claro quen ou quen tivo a idea de unir o o tubo e a lente) pero si conseguiu aumentar a potencia do mesmo xeito que chegou á realizar un “ occhialino” (ojito ou microscopio). O interese por observar, representar e medir a natureza esixía novos instrumentos e, sen dúbida, os máis punteiros foron o telescopio e o microscopio. Galileo dicía que se debían usar “os ollos da mente” e ata que non se conseguiu esta visión, non puido producirse a revolución científica.

Mirar cos ollos e a mente pero, como funcionaban os ollos?,como se podía mellorar a visión cando fallaba? que é o que vemos e que non podemos ver?, como se procesaban as imaxes?. Había que dar solución a estas e outras moitas cuestións. 

   

Francisco J. Rubia

Francisco J. Rubia sinala como en realidade, quen ve, oe, cheira, gusta e sente, é o cerebro. Os órganos dos sentidos son, no que a isto respecta, completamente neutrais. As calidades secundarias dos obxectos son pois creacións do cerebro o que significa que as cores, sons, cheiros, gustos o frío e a calor non están na realidade exterior, senón que son atribucións que as distintas rexións da cortiza cerebral fai aos impulsos que chegan dos órganos dos sentidos. Dalgunha maneira, como diría George Berkeley (1685-1753), “ser é percibir” un mundo que non está feito de cousas senón de impresións. Non enganan os sentidos, engana a mente. Xa Demócrito, Galileo, Descartes, Hobbes ou Locke, dixérano pero ao ser algo tan “ contraintuitivo”, segue custándonos traballo comprendelo e asumilo. Lembremos como o filósofo napolitano Giambattista Vico, argumentaba que “se os sentidos son facultades, vendo facemos as cores das cousas; degustándoas, os seus sabores; oíndoas, os seus sons; e tocándoas, facemos o frío e o quente”.

Microscopio composto. Robert Hooke.

En 1665 Robert Hooke (1635-1703) describía no seu libro MICROGRAPHÍA as observacións que levara a cabo cun microscopio composto por el mesmo duns 30 aumentos. Sabemos que ao ano seguinte desta publicación, Leeuwenhoek viaxou a Inglaterra por razóns comerciais e sen dúbida vió unha copia do libro de Hooke en Londres, cos seus detallados gravados de varios xéneros téxtiles. 

Pulga. MICROGRAPHÍA.
 Robert Hooke.

           Aínda que o microscopio composto probablemente foi construído cara a finais do século XVI ou principios do XVII polo holandés Zacharias Janssen ao combinar dúas lentes cóncavas con outras dúas convexas son os experimentos de Leeuwenhoeck, centrados en facer visible o mundo invisible grazas a un magnífico pulido dunha soa lente case esférica cortada cun foco curto, o que lle outorga tradicionalmente a condición de inventor do microscopio simple, pai da microbioloxía e da bioloxía celular e o primeiro ser humano en observar microorganismos (bacterias e protozoarios). Dos máis de 500 microscopios que construíu, apenas nos quedan unha decena, o último en aparecer fíxoo nos anos oitenta do século XX cando se drenaron e limparon as canles de Delft. Tamizados algúns lodos apareceron diferentes “utensilios médicos”, e moedas vellas que foron adquiridos polo dr.Tomás Camacho para formar parte da súa colección de microscopios e aparellos ópticos situada en Galicia.

Microscopio de Leeuwenhoek

   O microscopio de Leeuwenhoek era distinto. Consistía nunha pequena lente biconvexa montada sobre unha placa de latón, que se sostiña moi preto do ollo. As mostras montábanse sobre a cabeza dun alfinete que se podía desprazar mediante uns parafusos para o enfoque. En realidade era unha simple lupa, pero a súa exquisita calidade permitíalle alcanzar ata 300 aumentos. Leeuwenhoek intuíu, observou e descubriu un universo microscópico aínda que os seus descubrimentos foron recibidos con escepticismo por moitos “científicos” da época, incluíndo aos da prestixiosa institución londiniense Royal Society fundada en 1662 baixo o lema da experimentación “ Nullius in verba”. Enviaron correspondentes a Delft para confirmar a descrito por un home alleo ao mundo da filosofía natural e falto de formación académica en “ latin” solicitando /ordenando” á su conservador Robert Hooke que efectuase observacións microscópicas e expuxéseas aos membros da Sociedade. Mesmo a Hooke, práctico no manexo de microscopios, resultoulle difícil verificar as aseveracións de Leeuwenhoek usando os microscopios dunha soa lente, que daban máis aumentos que os microscopios compostos. A historia da percepción dividiuse nun antes e un despois.       

https://royalsociety.org/search/?query=leeuwenhoek

        Investigadores da Universidade Tecnolóxica de Delft someteron recentemente un dos seus microscopios ao feixe de neutróns dun reactor nuclear para analizar as súas lentes e descubrir o secreto da súa fabricación. A tomografía de neutróns parece indicar que non había ningún método exótico senón unha habilidade excepcional para puílas e non fundilas como o propio Leeuwenhoek suxeriría nalgunha ocasión. A ciencia tardaría case 200 anos en volver desenvolver unha técnica equivalente.

   

         Xa fose usando o seu propio corpo ou valéndose da axuda da súa muller Cornelia Swalnius para gardar vermes de seda no seu peito, experimentar con pulgas ou garrapatas, Leeuwenhoek descubriu o esperma de insectos, observou a circulación do sangue en cágados, o ollo da balea e o seu pene conservado en coñac, os glóbulos vermellos no sangue, por primeira vez decatouse das bacterias e o viviparismo que se producía nas “ nubes verdes” (algas) que flotaban nas augas do lago Berkelse deixando constancia de todo iso en múltiples debuxos da súa propia autoría ou a doutros artistas. Con todo, nunca revelou os nomes daqueles gravadores que lle axudaron e gardou celosamente os segredos de fabricación, a súa forma de puír ou tallar as lentes sen deixar indicacións sobre os seus métodos.

De ilimitada paciencia e gran lonxevidade, morreu aos 90 anos, o seu talento especial para as medicións e as súas ideas para determinar e describir exactamente os tamaños levárono a tintar especímenes, a usar infusións de azafrán amarelo e adquirir unha enorme habilidade nas seccións de finas substancias coa súa navalla barbeira; seccións de difícil obtención o punto de que microscopistas actuais asómbranse da súa exactitude ante a carencia de micrómetros.

Leeuwenhoek. 
Debuxos de espermatozoides
de coello e de can.

Era común, mesmo entre os filósofos naturais, a crenza de que os insectos xurdían espontaneamente do lixo, ou a carroña, que as mulleres (a contribución da muller era o pasivo labor de “recibir” o esperma e alimentalo) podían dar a luz animais ou “monstros” ou que certas clases de paxaros nacían das árbores. Oposto á teoría da xeración espontánea descubriu animálculos no seme humano ao examinar un residuo do coito conxugal. Ninguén vira nin o espermatozoide nin o óvulo, nin parte algunha do proceso polo que ambos se atopaban e a gran controversia e discusión sobre este asunto só chegaría a término despois das investigacións de Caspar Friederich Wolff (1733 - 1794). 

Preto de Leeuwenhoek, ao experimentar con instrumentos ópticos, como a cámara escura, Vermeer obtiña nos seus cadros resultados lumínicos e ambientais extraordinarios plasmando espazos tridimensionales convincentes máis que pola aplicación da xeometría polo dominio da luz, do aire e a cor.

A conservadora
 Dra. E.Melanie Gifford.

   A conservadora da National Gallery of Art E.Melanie Gifford, sinala que “as notables pinturas de Vermeer evocan a luz con efectos sutís que falan á nosa experiencia visual, creando unha sensación de inmediatez física...A posibilidade de que usase unha cámara desatou unha acalorada discusión. Os efectos visuais na súa obra máis madura (esaxerados contrastes de luz e escuridade, pouca profundidade de campo e estes puntos de luz desenfocados que lembran os «círculos de confusión» vistos coas primeiras lentes) suxiren que vira unha... pero as pinturas mostran que a linguaxe visual de Vermeer non era un subproducto das calidades visuais da cámara escura: esas calidades evócanse nel porque se axustaban á súa xa establecida forma de pintar”. 

Muller de amarelo escribindo unha carta.
Johannes Vermeer.

            Sección transversal da pintura, imaxe microscópica
 ( microfotografía de E Melanie Gifford).

        Vermeer rexistrou os efectos tal como o vían os ollos, non como a mente cre que os ve e para iso era indispensable adestrar o ollo para ver doutra maneira. As súas obras mostran unha enorme precisión e aprecio de como as cores cambian baixo diferentes condicións luminosas e como un efecto de luz dirixido a un obxecto ou unha parte do corpo pode transmitir diferentes emocións.

O vendedor de anteollos (1623/24). Rembrandt.

   Desde a lente asiria de Nemrod pasando por Aristóteles, os espellos ustorios de Arquímedes, ou as “as pedras de lectura” utilizadas en épocas medievais fóronse sucedendo diferentes estudos e teorías sobre o sentido da vista. Así, Galeno estudou o ollo como órgano físico, Euclides relacionou as matemáticas e a óptica, Alhacén expuxo a teoría integrada da visión e Roger Bacon, xa no século XIII, continuaría as súas análises. O termo “perspectiva”, en latín medieval, designaba a ciencia da óptica e moitos autores antigos pensaban que os ollos vían enviando raios desde o interior ata o obxecto que observaban. Da Vinci fascinouse co ollo humano do mesmo xeito que Avicena, Harvey, Scheiner e o propio Descartes pero foi Kepler quen culminaría a idea de que “un debe aprender a ver” e a afirmación de que a imaxe retiniana estaba investida.

Os espellos foran utilizados nas artes desde facía moito tempo. O florentino Filarete ou o propio Da Vinci aconsellaban o seu uso para a elaboración das perspectivas dos cadros; Alberti denominábaos “ iudex optimus” de xeito que no século XVII o espello formaba parte da caixa de ferramentas do pintor.

Como o telescopio e o microscopio, a cámara escura foi tamén moi significativa para a introdución dunha nova forma de traducir o mundo en novas composicións, sombras diferentes, contornos máis suaves, difuminado de planos, aplicación de brillos e de círculos difusos de luz e sen liñas definitorias nas caras. Ao mostrar máis do que se podía ver a primeira ollada e revelar leis ópticas de como actuaba a luz, a cámara escura era algo máis que un espello. Xa no século IV a. C. filósofos chineses como Mo Ti, rexistraran imaxes investidas cun buraco ou pantalla aínda que, para que fose útil para os artistas, facía falta outra innovación; facía falta o uso dunha lente en lugar dunha pequena abertura tal como suxeriu por primeira vez o arquitecto veneciano Daniele Barbaro.

O astrónomo. Vermeer.

          Dise que a obras e mestría de Vermeer resultaban desconcertantes e estrañas a un público que non puido aprecialas ata a aparición da fotografía no século XIX coincidindo co redescubrimiento do pintor polo xornalista e crítico de arte francés Théophile Thoré. A verdade é que non era tanta “novidade” pois outros moitos pintores experimentaran xa con efectos ópticos. Nas obras de Vermeer escrutamos ás agachadas os quefaceres do matemático ou do xeógrafo cos seus mapas ou “cristais”, ao filósofo natural, ao astrónomo ou á muller lendo no interior das súas casas. Tanto Vermeer como Leeuwenhoek miraban “dentro das cousas vivas” concentrando as súas accións sobre o mesmo obxecto en momentos diferentes. Vermeer, convertido en investigador, pintaba 14 mulleres solitarias baixo distintas luces, actividades e tempos mentres Leeuwehoek examinaba calquera cousa no microscopio.

Vista de Delft Vermeer ca. 1660-1661.

     Hoxe contamos con microscopios electrónicos, escáneres fluorescentes de macrorrayos X, espectroscopia de reflectancia de fibra óptica, a cromatografía líquida de alta resolución, a microfotografía en 3D, realidade aumentada, nanotecnoloxía, os Raios X, os TEP ( tomografías), IRMF (resonancia magnética funcional para ver a actividade cerebral, etc. A ciencia abriu ao coñecemento novos sectores do universo; o telescopio Hubble foi capaz de fotografar a uns 130 millóns de anos luz a galaxia ESO 021- G004 co seu buraco negro supermasivo, e a NASA difunde estes días as imaxes de alta resolución de Marte enviadas desde as cámaras do rover “ Perseverance”. O ser humano segue tentando achegarse ao insondable.

Células do cancro. Microscopio electrónico.
ZEISS MERLIN HR- SEM

     Talvez sexa hora de que unha “nova filosofía”, un novo pensamento tamén nos acompañe máxime nunha situación como a que supón a pandemia do COVID. Creo que Ramón y Cajal estaría de acordo coa formulación do xenetista e neurólogo islandés Kári Stefansson cando mantén que “Ciencia e cultura se solapan” e que para formar bos científicos necesítase o mesmo que para conseguir grandes artistas: aprender e adestrarse para pensar de maneira creativa.

June Almeida (1930–2007)
 identificou o primeiro coronavirus.

Tal como sucedía outrora, o futuro atopase nunha formación transversal e interdisciplinar que promova a curiosidade científica e a fusión mental entre ciencias e letras. Creo que tanto Leeuwenhoek como Vermeer, os nosos protagonistas, fixérono no seu tempo. Esperemos que neste camiño a presenza feminina teña a necesaria cabida e sexamos capaces de xerar novos referentes.

   

  Deseño: Soulbande / MVG

Instalación: SUSPENDIDA . COVID.

Organización: Biblioteca de Torrecedeira.