reseñas 23. En casa:una breve historia de la vida privada.

 

                                                                Bill Bryson 

                                                (EEUU. Deas Moines, Iowa. 1951).

  

En casa: una breve historia de la vida privada.

 

RBA, 2011.

Biografía.

Bryson mantén unha relación constante con Europa, especialmente coa Gran Bretaña. Primeiro como viaxeiro e logo nunha multitude de ocupacións e responsabilidades varias como nun hospital psiquiátrico onde coñeceu á súa esposa Cynthia, naquel momento enfermeira na institución.

Iniciou a carreira de Xornalismo  na Universidade de Drake, pero interrompeuna para viaxar por Europa. En 1975 volve aos EEUU para completar os estudos de grao que abandonara en 1972. Rematados en 1977 regresa ao Reino Unido, instalándose en North Yorkshire, onde permanece ata 1995.

Aínda que tamén se dedicou ao ensino (chegou a ser reitor da Universidade de Durham), exerceu de redactor xefe da sección de negocios en The Times e mais tarde subdirector de noticias nacionais en The Independent), chegando a obter o cargo de comisario para a defensa do patrimonio inglés.

De novo viaxa aos EEUU xa liberado do traballo asalariado e dedicándose en exclusiva á escritura. En 2003 cruza outra vez o Atlántico e establécese no Reino Unido, ata o momento.

 Ademais de O corpo humano (2020) é autor de, entre outros libros superventas, Unha breve historia de case todo (2003 /  2014)) (Premio Aventis de libros de ciencia e finalista do Premio Samuel Johnson); Una muy breve historia de casi todo (2008); Un paseo polo bosque(2014); En casa: unha breve historia da vida privada (2011); Nas antípodas(2006); Aventuras e desventuras do Mozo Centella(2011); 1927: un verán que cambiou o mundo (2015); Menuda américa (2000/1994) e Shakespeare (2009).

                                                   www.billbryson.co.uk/athome

               

            Por Esteban López Figueroa.

    Profesor no Programa Universitario de Maiores. Universidade de Vigo. Historia da ciencia, a tecnoloxía e a cultura II, desde o s. XV ata o presente.

Atopámonos ante unha obra que é sen lugar a dúbida un raro e delicioso espécime. Como todos os do seu autor de entrada é de clasificación dubidosa: historia, divulgación da ciencia, antropoloxía, socioloxía ou historia da ciencia…?. Un pouco de todo, un conxunto de textos transversais que repiten o enfoque da súa anterior obra: Unha breve historia de case todo, un éxito irresistible pola súa sinxeleza e accesibilidade para calquera tipo de lectores.

  Bryson produciu unha numerosa obra que reflicte na súa eclecticismo de temas a súa propia biografía: unha nacionalidade difusa, unha formación académica leve, dedicacións profesionais dispares, unha saúde precaria en ocasións, un viaxeiro empedernido, etc.

Desta brevísima recensión biográfica (á que se poderían engadir outros moitos outros curiosos datos, como por exemplo a súa participación nun maratón de celebridades en Sicilia (2006) tras pasar un ano gravemente enfermo e con secuelas importante) despréndese que estamos ante un personaxe hiperactivo, característica que se reflicte na súa produción literaria, variada e inclasificable en gran medida.

As súas obras tratan de viaxes, socioloxía, lingüística, ciencia, historia da ciencia e outro temáticas pero ningunha delas pódese adscribir dunha maneira clara no sentido ao uso a temática específica algunha. En todas elas manexa a linguaxe con mestría, sempre buscando a simplificación móstrase cómico, ás veces sarcástico e sempre ameno como unha boa novela de suspense.

 

En 2003 publicou “Unha breve historia de case todo” de enorme éxito.

“En casa: Una breve historia de la vida privada” publícase en 2010 tivo un impacto menor a pesar de que é un texto mais elaborado e que o seu fío condutor fai máis coherente o conxunto.

De entre o resto das súas obras cabe destacar:

 

Nomadland.2020.

- The lost continent, (1989). O seu primeiro libro. Sobre os EEUU das pequenas cidades. Nel reflicte a súa decepción ao atopar un país moi afastado da imaxinación que forxou na súa mocidade xa que a longo de todo unha ano de viaxe por case todo o territorio atopouse con pobreza e miseria moi afastados de “o gran soño americano”. 

Un asunto moi similar, vinte e un anos antes, ao tratado na oscarizada en 2020 Nomadland de Chloé Zhao.

Notes from a Small Island
(2003).

 

- Notes from a Small Island, (2003). Foi votado polos lectores como o mellor resumo da identidade e o estado da nación británica e seguramente pesou moito na súa elección como comisario para a protección defensa do patrimonio inglés (English Heritage).

- A walk in the woods, (2015) un relato autobiográfico sobre a gran camiñada polos montes Apalaches, case 3.000 km, que realiza xunto ao seu amigo Stephen Katz (co que xa viaxara por Europa na mocidade) e que foi levado ao cinema, Un paseo polo bosque, cunha repartición estelar: Robert Redford no papel de Bill Bryson, Emma Thomson no da súa esposa Catherine e Nick Nolte no do seu vello e cascarrabias amigo Stephen Katz.A crítica non foi moi favorable pero a talla dos actores a redime. Tamén o feito de ver representado o carácter de Bill despois de facerse adicto aos seus libros.

Bryson recibiu numerosas críticas fundamentalmente da camarilla institucional, especialmente sobre as de asunto lingüístico. Con todo sendo certo que as súas obras non nacen do procedemento sistemático de produción universitaria ao uso tamén o é que os seus textos son absolutamente rigorosos, tanto que un importante científico describiu humorísticamente os seus textos como “molestamente libres de erros” .

  Na miña opinión débese sinalar que a crítica académica esta alentada en numerosas ocasións pola envexa e pola defensa sen concesións do grupo de sabios establecidos. Os exemplos de escarnio e ninguneo sobre os non integrados no sistema son numerosos.

  Dous exemplos:

- John Harrison (1726-1776). Creador do cronometro mariño que resolveu o problema fundamental da navegación precisa: a determinación da lonxitude xeográfica. Poden coñecerse as súas vicisitudes para ser recoñecido e premiado en: Lonxitude. D Sovel (1995).

   

- Georges Lemaître (1894-1966). Fisico e sacerdote xesuíta promotor da teoría cosmológica do Big Bang cuxo nome (el chamábaa ovo primixenio) naceu do sarcasmo do científico establecido Fred Hoyle no transcurso dunha charla radiofónica na BBC en marzo de 1949. Hoyle argumentaba que Lemaitre queríalles coar unha intervención divina no instante da creación. Einstein pensaba igual, aínda que condescendiente afirmaba sobre a teoría de Lemaître “… realmente é unha bobada, pero está moi ben argumentada”. É moi razoable pensar que Lemaître pola súa condición de crente estivese convencido desa posibilidade pero na súa actividade profesional e pública nunca se apartou do razoamento puramente científico. Léase por exemplo A invención do Big Bang. P. Luminet (2004).

Outros casos similares son os de:

  - Benoît Mandelbrot precursor da Xeometría Fractal.

  - Jose Antonio Mariña no ámbito da Filosofía.

  Aínda que xa integrado no sistema universitario (chegou a ser chanceler da universidade de Durham - segue ligado a ela - e foi galardoado con títulos honoríficos por numerosas universidades) segue recibindo acidas críticas como que “… é un mero divulgador”.

 

O autoritarismo científico (2010).

    Pero a divulgación científica merece ser recoñecida como un pata mais do desenvolvemento científico e absolutamente necesaria, tal como defende Javier Peteiro Cartelle:

“… a divulgación é fundamental para paliar a diferenza crecente entre o coñecemento alcanzado pola comunidade e o que é posible a un individuo. Mais se temos en conta que a maioría dos científicos son ignorantes do que esta fóra do seu campo de investigación; tamén para eles é importante a divulgación do saber dos outros. Danse así dúas formas extremas de comprensión: a rigorosa, que utiliza o formalismo propio da especialidade de que se trate e a divulgada que usa unha linguaxe comprensible fora del ” (Peteiro, 2010. O autoritarismo científico p.26 ).

     

Cadeiras Chippendale

    O libro recensionado é unha historia da vida privada, como se indica no subtítulo, unha disciplina relativamente recente con algúns antecedentes en anos 30 do século XX e pódese fixar o seu nacemento na gran obra de Ariés e Duby, Historia da vida privada, 1987 (ed. Taurus). 
Trátase dunha historia do cotián que analiza cuestións tidas por menores ata o momento: o cotián, o íntimo, os afectos, a sexualidade, os avances materiais que simplifican e fan mais pracenteira a vida.

Unha planta da reitoría de Norfolk.
Según os planos orixinais de Edward Tull

Na obra Bryson utiliza o fío condutor das diferentes estancias dunha casa parroquial do século XIX en Inglaterra (precisamente a súa casa) pero podería ser en gran medida unha casa similar en calquera outro lugar, fundamentalmente pola capacidade do autor para fixar arquetipos e de atravesar as diferentes épocas con soltura. No índice pódese seguir por exemplo: …3. O hall; 4. A cociña; 5. Lavadoiro e despensa; 6. A caixa de fusibles; 7. O comedor;… 15. O dormitorio; 16. O baño; 17. O faiado.

Tomemos como exemplo o epígrafe A caixa de fusibles.

Neste capítulo evidentemente non se trata dunha estancia en se mesma e ademais non hai fusibles ata a chegada da corrente eléctrica a finais do século XIX pero Bryson aproveita para facernos viaxar no tempo e descubrir a importancia, uso e custos de producir luz, de iluminar a escuridade. O relato comeza polo feito catastrófico consecuencia da segunda guerra mundial na que estaba totalmente prohibida calquera iluminación para evitar proporcionar referencia aos bombardeiros nazis (chegou a multarse ter acendida a luz dun acuario, aínda con todas a contras e cortinas pechadas). Como consecuencia o número de feridos e mortos en accidentes de circulación, e tamén de meros paseantes, foi moi elevado. Certamente este foi un período excepcional. 

A continuación coñeceremos con resolveuse o problema desde a antigüidade co uso de candeas, lámpadas de aceite, teas etc. En definitiva tratando de queimar lentamente algún tipo de graxa ou aceite cuxa chama proporcione un nivel minimamente eficaz de iluminación.

Mozo británico compara unha bombilla xigante cunha antiga lámpada romana en decembre de 1944

 Fred Morley / Getty

A historia realmente é a do desenvolvemento da eficiencia, primeiro queimando algo e recentemente mediante a tecnoloxía emerxente no século XIX da electricidade e as lámpadas de diferentes tipos. Se comparamos soamente a potencia veremos que unha boa candea podía proporcionar 1 w de potencia e unha lámpada media, de hai 10 anos, 100 w. Ambos os artefactos para iluminar unha habitación típica. Se nos fixamos na medida da iluminación constataremos que a eficiencia multiplicouse por 10 aproximadamente co advenimiento da tecnoloxía LED: cunha lámpada led que consuma 10 W iluminamos aproximadamente co mesmo nivel que cunha incandescente de 100 w.

Tamén coñeceremos que durante estes tempos os costumes nas horas de escuridade curiosamente non eran moi distintas, polo menos nas cidades, ás presentes: as horas de traballo e de asueto estendíanse moi parecidamente ás de hoxe en día. Ceas ás nove e sobremesas ata as once da noite. E as fins de semana, e entre semana tamén, os mais adiñeirados celebraban festas que se alongaban ata as catro da madrugada (hora na que se adoitaba servir un resopón) ou mesmo ata o amencer. Seráns nos que ao custo de viandas e bebidas había que engadir o non pequeno da iluminación utilizando numerosas candeas ou candís. Os horarios de traballo dos diferentes oficios urbanos prolongábanse así mesmo durante as horas de escuridade. 

Lendo á luz dunha candea.

  Saberemos tamén que as mellores candeas fabricábanse con cera de abella, proporcionaban unha luz cálida e intensa en comparación coas demais e o cheiro era moi levadío senón agradable. Pero as clases menos favorecidas tiñan que fabricalas con graxas animais derretidas, proporcionaban pouca luz, bastantes fumes e en xeral desprendía un cheiro nauseabundo que aumentaba segundo envellecían. Aínda por riba nas comúns épocas de crises (case como agora) a pobreza era dobre xa que á fame sumábase a falta de luz. Aínda por riba os fabricantes atentos a maximizar o beneficio do seu capital conseguiron que o parlamento do Reino Unido prohibise a fabricación caseira de candeas. Algo exactamente igual ao que os produtores de electricidade conseguiron en España en 2012: prohibir, ou penar, a produción de enerxía por medios alternativos para uso particular. Normativa que afortunadamente foi derrogada de igual maneira que o foi a de prohibición de fabricar candeas caseiras. Pero os modos con que se manexa o capital vemos que segue sendo os mesmos mais de trescentos anos despois…

O relato continúa repasando os diferentes produtos utilizados para queimar na produción de luz e calor sendo un deles e durante algunhas décadas o chamado espermaceti das baleas, especialmente o que acumulan na súa cabeza de forma moi abundante os cachalotes. Isto case acaba coa especie.

 Menos mal que a un innovador e emprendedor industrial ocorréuselle reutilizar os restos da combustión do carbón moi abundantes debido ao crecemento continuo das máquinas de vapor para todo tipo de usos. Mediante unha destilación apropiada produciu un combustible suficientemente eficaz para ser carburado na produción de luz. E a un prezo moi por baixo do de espermaceti de balea. Certamente era moito mais barato pero producía tal cantidade de feluxe que Bryson cóntanos que unha participante nun sarao deixou relatado que acabaran coa cara totalmente tiznada e o traxe feito uns raposos… pero moi contenta…

Con todo este feliz descubrimento, que recibiu o nome de keroseno, salvou ás baleas da extinción, polo menos naquela época, aínda que as consecuencias do uso de tal produto seguímolas padecendo hoxe en día xa que a produción de queroseno podémola considerar precursora das hoxe chamadas industrias do plástico.

Do éxito do keroseno- ou queroseno- xurdiu o interese por un produto natural ao que nunca se prestou atención, bastante pestilente e de difícil manexo e de pouca utilidade ata o momento, que manaba na superficie dalgúns lugares. Ata que un espabilado inspector de educación ocorréuselle que destilándoo podería obterse queroseno pero realmente a idea innovadora foi o tentar extraelo mediante bombas de achique similares aos pozos de auga. Buscou financiamento e dedicouse a perforar en terreos, non en balde denominados oil Creek, sen éxito algún ata que catro anos despois cando, xa crebada a empresa tiña que abandonar o intento, manou dun dos pozo un chorrito de produto e isto foi suficiente para que nos meses e anos sucesivos producísese unha burbulla económica que levou á quebra a numerosos investidores (como segue sendo habitual nas burbullas). O señor inspector tampouco obtivo beneficio algún. Con todo a sociedade obtivo como resultado da destilación unha fracción de queroseno de gran calidade e a un custo menor que o gas de carbón. A iluminación e a calefacción dos fogares fíxose moito mais alcanzable ás economías familiares. Unha consecuencia derivada de poder contar con mais horas de luz é que o hábito de lectura púidose desenvolver en todas as capas sociais e así a segunda metade do século XIX as editoriais de xornais e libros tiveron un florecemento sen parangón. Bryson apunta que no Reino Unido pasouse de cento cincuenta  xornais e revistas a principios do século XIX a mais de cinco mil a finais.

Non soamente a sociedade beneficiouse, polo menos naquel momento, do uso do petróleo. Un avezado comerciante de porcos, o señor Rockefeller, aproveitando a ruína da burbulla fíxose co 90% dos terreos e produción de petróleo. E aí segue. Ocorreu tamén que da destilación do petróleo a metade aproximadamente era outro produto moi volátil e sen aplicación, a gasolina. Xa sabemos que poucos anos despois púidoselle dar uso nos motores de explosión duplicado os beneficios do flamante propietario.

O resto da historia xa nos é mais próxima coa adopción do gas cidade (nos seus inicios un derivado do carbón) o petróleo, pero sobre todo da electricidade tras a denominada “guerra de correntes” entre o vilán Edison e o honesto Westinghouse, disputa que gañou o segundo coa inestimable axuda de Nicolás Tesla (axuda que antes rexeitara o primeiro). Pero esta é outra historia.

Perspectiva dunha escaleira
por Thomas Malton.

E desta índole o resto dos capítulos nos que podemos gozar entre outros moitos coñecementos: das provisións, enxoval e organización dun banquete; que un dos principais motivos de falecemento por accidente foi a caída polas escaleiras, coñecemento complementado coas instrucións para o seu correcto deseño; da evolución dos costumes que fixan as normas para o decoro no vestir e o comportamento.

Peiteao extremo: A señorita Prattle consulta ao doutor Double Fee sobre o seu tocado Panteón

E así durante mais de seiscentas páxinas de lectura dun texto sempre denso, trepidante, pero fluído e, sobre todo, divertido. Podemos contar ademais cunha ampla bibliografía, case trinta páxinas, e dun índice analítico, outras trinta.

reseñas.9. El tío Tungsteno: recuerdos de un químico precoz. Oliver Sacks.

    

    Oliver Sacks. (Londres, 1933 - Nueva York, 2015) 

El tío Tungsteno: recuerdos

de  un químico precoz

Anagrama, 2003.

[Uncle Tungsten, 2011]

 XULLO-AGOSTO  DE DOUS MIL DEZANOVE

        Biografía.

         Neurólogo e escritor británico graduado en Medicina no Queen´s College da Universidade de Oxford. Neta obtivo a Licenciatura en Fisioloxía e Bioloxía para posteriormente cursar a especialidade en Cirurxía. Traballou no hospital de St. Albans e no de Middlesex, no barrio londiniense de Fitzrovia.

          Pasou pola facultade clínica da Escola de Medicamento Albert Einstein da Universidade Yeshiva, no Bronx, antes de ensinar nas universidades de Nova York, de Columbia e de Warwick.  

          Afeccionado á química e divulgador da ciencia fíxose moi coñecido polos seus libros sobre os efectos dos trastornos neurolóxicos baseados nas experiencias reais das e dos seus pacientes.

          Autor de Migraine (1970), The man who mistook his wife for a hat (1970), Awakenings (1973), A leg to stand on (1984), Seeing Voices: a journey into the world of the deaf (1989), An anthropologist on Mars. Seven paradoxical tales (1995), The island of the colour-blind and cycad island (1996), Uncle Tungsten: memoires od a chemical boyhood (2001),  Oaxaca journal (2002),  Musicophilia: tales of Music and the Brain (2007), The mind´s eye (2010), Hallucinations (2012), On the move. A life (2015), Gratitude (2015) e The river of consciousness (2017).

                   

         Por Aser Angel Fernández Rey

    

    Este libro autobiográfico rememora os recordos dunha nenez na Inglaterra da Europa de entreguerras, nunha familia xudía orixinaria de Rusia. O patriarca, o avó, chegara ao país  tras pasar por Alemaña seguindo os movementos migratorios europeos de fins do século XIX.

    Fabricante de zapatos e de botas, carniceiro, tendeiro e erudito hebreo, místico, matemático e inventor autodidacta. O seu avó escribíase cos irmáns Wright, inventaba e patentaba lámpadas de seguridade para minas, carruaxes ou farois. O seu apaixonado entusiasmo transmitiuno e compartiuno cos seus fillos a través dunha educación científica; por iso cando Oliver lles preguntába adoitaban darlle respostas detalladas que non entendía completamente pero que o atrapaban pois a súa familia dedicábase a facer preguntas, a ser científicos.

          Os seus recordos retratan unha familia extensa da época vitoriana, unha ampla casa eduardina na que convivían a electricidade cos vellos queimadores e accesorios de gas,  dous pianos e unha máquina Singer de pedal de 1922. Non había cadros nin demasiada decoración pero si espazos por conquistar como o faiado ou os laboratorios paternos cos seus medicamentos, vitrinas, microscopios, lámpadas ultravioletas, que espertaban a curiosidade e a imaxinación.

          Oliver foi o máis novo dos catro fillos dun matrimonio de médicos xudeus do norte de Londres: Samuel Sacks e Muriel Elsie Landau, unha das primeiras mulleres cirurxiás en Inglaterra.

          Educado nos estritos internados do seu país, este neno non era normal e a súa familia, máis ben podente, tampouco. Non é normal que che deixen diseccionar un cadáver a idade temperá, ter un laboratorio á túa disposición, ver algunha muller en posición de litotomía, convivir co maletín de obstetricia e de anestesia ou dispor dunha biblioteca de carballo, sacra e misteriosa, coas catro paredes cubertas de estantes con libros herdados e a súa gran mesa central onde, entre follas e ilustracións incribles, agardaban as novidades coleccionables, as aventuras e os tesouros. Un sitio para ler pero tamén para xogar as fins de semana e regresar ao silencio o resto dos días.      

          Reflexos da vida nun libro cheo de anécdotas e de fitos de persoas intelectuais e prácticas ás que lles tocou vivir tempos difíciles e excepcionais de grandes descubrimentos na química, a electricidade, a automoción, a aviación, a xeoloxía, os movementos coloniais africanos, a guerra dos Bóers ou a febre dos diamantes surafricanos de Kimberley en 1870. Alí algúns dos seus parentes fixeron fortuna como asesores de diamantes, uranio e ouro.

           

Cando Oliver tiña 6 anos estala a segunda guerra mundial e é evacuado de Londres, xunto co seu irmán Michael, a un internado no campo para escapar dos bombardeos. Lonxe da súa familia e da súa contorna, coa sensación de abandono e unha dieta penosa, os irmáns Sacks subsistiron e sufriron. Aquilo parecía un castigo escolar non merecido onde coñeceron os malos tratos, a violencia, a intimidación e a crueldade cos nenos e dos propios nenos. Non lles vai ben, pero non todo resulta negativo.

          Mentres o seu irmán lelle os clásicos de Jonathan Swift  Gulliver's Travels ou The jungle book de Rudyard Kipling, no campo descobre a natureza e o xeo, aprende a montar a cabalo, atopa os números na natureza, as series de Fibonacci e a sección áurea, a botánica, o crecemento exponencial e as proporcións xeométricas.

           Catro anos despois, ao seu regreso a Londres, o seu irmán Michael sofre esquizofrenia, e Oliver atopa a súa salvación no mundo da ciencia. Refúxiase nos números, e en especial nos primos, cos que xoga moitas horas. Os recordos de guerra con bombardeos de avións e metralla acompañan un neno de 7 anos que aprendía a xogar e a vivir nunha realidade aterradora pero emocionante.

          Tras os pasos do seu tío Dave, o tío Tungsteno, e a posibilidade de acudir ao edificio triangular próximo á súa casa que era a biblioteca pública local de Willesden, Oliver fornece a súa educación nutríndose asistemática e vorazmente de lecturas e de visións nos museos de South Kennsington. Neste deambula ao seu antollo descubrindo a botánica, a xeoloxía, os fósiles, os cristais de estibina xaponeses, a galena, o ópalo ou os ornitorrincos. Un microcosmos onde se vía como mozo explorador, naturalista, xeólogo ou paleontólogo, que devora as lendas de cada mostra, saltando de palabra a palabra, de pregunta en pregunta, de nome a nome, para regresar aos de libros de Mary Elvira Weeks.

          A reapertura do Museo da Ciencia de South Kensington en 1945 enche os seus ollos de sorpresa coa táboa periódica enorme alí exhibida co rótulo A clasificación periódica dos elementos  segundo Dimitri Mendeléiev. A táboa era unha especie de escaleira cósmica ou un reino xeográfico con territorio e con fronteiras que organizaba en familias ou grupos e os elementos segundo as súas valencias e masas atómicas. A visita, a copia, memorízaa e trata de entendela. Como un xardín de números e a clave do universo, resúltalle incriblemente fermosa.

         

A vida deste home enciclopédico e o seu libro Principios de química non o decepcionaron. Continúa a súa viaxe iniciática cara ao apaixonante mundo da química e das ciencias, tendo como motivo recurrente a súa afección pola aprendizaxe, o amor polos libros, a maxia da imaxinación, e o cuestionamento da realidade. Oliver busca o coñecemento do mundo que rodea mediante a alternancia da teoría, a práctica e a observación do día a día a través da ciencia, as artes, as letras, as matemáticas, ou a música. Enfróntase ao descubrimento dos metais, as culturas do bronce, as espadas de cobre cretenses, a mitoloxía do escudo de Aquiles, as filigranas do dúctil ouro, a prata das moedas, os utensilios caseiros de Pompeia e Herculano, os candelabros de bronce do Monorahh; descubrir segredos e buscar explicacións infinitas que o abarcaban todo ata conseguir facelos extraordinariamente próximos e alcanzables.

          As propiedades individuais dos metais brillantes e relucentes fascinábano; a alquimia, a oxidación do ferro, o diamante que raiaba o metal, a frialdade do metal, como o carbón podía transformarse en xema, a luz, as candeas coa súa chama azul, as interrogantes expostos polas cores do lume, os fusibles cos seus arames fundidos, o uso do cinc e o estaño nas latas. Constantemente preguntaba cousas, ávido de coñecemento, observaba os prodixios, as imaxes, o magnetismo e as liñas de forza, o transistor de cristal, os reloxos luminosos; todo iso facíalle concibir a existencia de forzas e de raios invisibles, a idea de que, debaixo do mundo coñecido e visible de cores e aparencias, existía un mundo escuro e oculto de leis e de fenómenos misteriosos.

          Eran tempos de escaseza de carbón, de peche de caldeiras e estufas de gas pero, por sorte, quedaban o vello escritorio e os estantes como o seu espazo propio onde reinar, onde soñar cos números, a química e os metais.

         

Tras esgotar as posibilidades, sempre quedaba o recurso do tío Tungsteno cos seus filamentos de fino arame para fabricar lámpadas na súa empresa TUNGSTALITE e as súas mans sempre manchadas de po negro. Era capaz de evocar a primeira vez que os homes fundiron o metal, como os homes das cavernas utilizaron rocas, como se deron de conta do poder do lume e da calor e acto seguido mostrar como o aluminio lixeiro, liso e brillante untado en mercurio comezaba a descomporse e a corroerse nun proceso de oxidación rápida.

        El ofrecíalle un mundo de enxeñosas máquinas, fornos e experimentos, demostracións de como  o chumbo flotaba no mercurio (cousa que non facía o tungsteno) e informaba sobre o negocio do aceiro de tungsteno para os ferros de blindaxe bélica. Era unha persoa curiosa e adicta aos experimentos. Encantáballe a química, pero tamén era empresario e home de negocios. Fabricante de lámpadas e tubos sen carga pasaba horas observando os procesos das súas fábricas, como sopraban as lámpadas de cristal e as satinaban con ácido hidrofluórico. Asi, ocorríanselle novas posibilidades para perfeccionar os procesos e non dubidaba en afirmar que a lámpada incandescente contribuíra a cambiar os costumes dos seres humanos máis ca calquera outro invento, e que a historia dos descubrimentos químicos era inseparable da procura da luz. Visitalo era sempre unha aventura cara ao coñecemento e á diversión.

          Na fábrica e no laboratorio onde tiña varias vitrinas con lámpadas Edison de distintos filamentos de fío recuberto de carbono, de osmio, ou de tantalio que parecían patas de araña e trazaban un zig-zag, había outras máis recentes, algunhas con filamento de tungsteno de todos os xeitos e tamaños. Gardaba metais en vitrinas contiguas ás lámpadas e prestábase a dar todo tipo de explicacións sobre as calidades únicas de tal ou cal mineral, dos  seus descubrimentos, dos metais para filamentos, nobres, duros, maleables, infusibles, incandescentes, de como o platino con forma de pebida  aparecía xunto ao iridio e ao osmio. Respondía as preguntas coa mesma celeridade que se lle formulaban.  Ensinaba e deixaba ter os obxectos entre as mans, transmitindo non só a súa emoción senón tamén unha confortable sensación de seguridade e de confort, de misterio e de temor que combinaba á perfección.

           A auténtica paixón pola química chegou ao ver o laboratorio do tío Tungsteno. Aquel precoz investigador anhelaba ter un sitio propio onde estar só e comezar a descubrir por el mesmo a historia da química. Precisou facerse cun espazo na casa, unha selección de aparellos, unha relación de reactivos básicos, frascos con tapón de todos os tamaños e cores con tapóns de cristal e bos libros-guía como a Química recreativa de J.J. Griffin (1860), con experimentos divertidos. Na biblioteca dos seus pais e irmáns maiores dispuña, entre outros, da Química práctica de Valentin, a Ciencia da vida doméstica de A.J.Barnays, a Química da vida cotiá de J. F. W. Johnston (1859), The Chemical Pocket-book ou Memoranda Chemica de James Parkinson.

         

Os soliloquios e as demostracións do tío Dave diante da vitrina acababan virando ao redor do seu metal ideal, do cal tiña na súa oficina unha variedade de barras e de lingotes que utilizaba de calcapapeis. Alí coñece Oliver a historia dos pioneiros da química sueca Carl Wilhelm Scheele e Torbern Oloff Bergman, o achado da pedra pesada ou tung sten, os traballos do francés Louis Joseph Proust e a historia dos irmáns vascos Elhuyar inmersos, a finais do século XVIII na enorme corrente de interese europea polo estudo das ciencias puras e as súas aplicacións.

          Sente a necesidade de aprender algo da historia da química, como unha proxección da súa familia, de pescudar que facían os químicos, que pensaban, o ambiente do pasado. Necesitaba comprender o que pensaban eses primeiros químicos, imaxinalos no seu mundo. Por iso achégase a Robert Boyle, contemporáneo de Newton, e ao seu axudante Robert Hooke, a Antoine Lavoisier, coñecido como o verdadeiro fundador ou pai da química moderna, quen propiciou facer química nunha lousa ou na súa mente. Indaga no nacemento da química moderna como ciencia que estuda os elementos que compoñen a materia, as súas propiedades e as súas interaccións, dotada de precisión e de método científico que comeza a deixar atrás, definitivamente, teorías como a do floxisto, baseada nas ideas da alquimia e na crenza de que a materia se compón de catro elementos básicos (lume, terra, auga e aire) e das diferentes mesturas destes.

          Comprende no laboratorio que as mesturas químicas eran completamente distintas dos compostos químicos. Solucións, aliaxes, amálgamas, todas elas eran mesturas que posuían as  propiedades dos seus ingredientes pero os compostos posuían propiedades novas e propias

          Aprende como o químico e poeta Humphry Davy, tras ler o ensaio de Alessandro Volta tivo a sospeita de que a corrente eléctrica era xerada por cambios químicos nos ferros metálicos e preguntouse se ao contrario tamén ocorrería. Se se podían producir cambios químicos facendo pasar unha corrente eléctrica. Coñeceu datos das súas conferencias impartidas ás que acudían Mary Shelley ou o reputado Coleridge ou dos traballos do seu alumno Michael Faraday.

          Ler os traballos de John Dalton arredor dos átomos, cuxas reproducións en madeira vira no Museo da Ciencia, condúceno á éxtase e converten a súa imaxinación nun microscopio en busca dun mundo invisible e infinito. Absorto na física e na química, o adolescente vai construíndo un peculiar paraíso intelectual, onde os seus heroes serán Lavoisier, Marie Curie ou Mendeléyev e a súa táboa dos elementos.

          O seu tío aprendelle que as proporcións debían de ser exactas; ensínalle a especular, comparten os fedores estimulantes e as explosións, as mesturas, os velenos, as deflagracións, as destilacións, os aceites e unha porcentaxe de perigo para afrontar. Cóntalle pormenorizada e apaixonadamente a carreira por conseguir luz para as masas e como chegou a luz de calcio en 1820 ou as achegas de Auer von Welsbachen, na Alemaña de 1870, sobre a incandescencia. Instrúeo sobre o camiño percorrido por Edison para perfeccionar a luz eléctrica en competencia con Swan e a chegada e o dominio das lámpadas eléctricas coa instalación de toda unha rede de centrais eléctricas e liñas de alta tensión na década de 1880. 
       

Unha loita entre o gas e electricidade, onde os traballos do estadounidense Irving Langmuir - primeiro químico industrial que obtivo o Premio Nobel en 1932 ou a doutora Katharine Blodgett -  achegarían multitude de investigacións e de patentes.

Dickens, Conan Doyle, Sherlock Holmes, vagalúmes, espectroscopios de peto, o perigo e a luminosidade do fósforo, o telescopio na terraza deron paso sen darse a penas conta a unha nova paixón. Esta vez pola fotografía e o cuarto escuro iluminado en vermello, co uso dos produtos químicos de revelado. O proceso fotográfico, a óptica, as grandes lámpadas do flash, as enigmáticas emulsións, fixar as fotos con hiposulfito de sodio e a cor sepia, a cámara Daguerre con caixas de iodo e de mercurio, a cámara panorámica con toldo e foles, a cámara estereoscópica, a Leica, a cámara de microorificios, a Kodak, as fotos da familia ou as ilustracións de libros e xornais como as do National Geographic coas súas fotos en cor tan diferentes ás pintadas a man. Era o mundo do futuro..

          Aos 15 anos Oliver percibe que perde o entusiasmo e debe encarar ese futuro. Non foi algo repentino, sería imposible saber quen deixou a quen pero o certo é que o neno deixou de ir ao laboratorio e o po cubriu os seus obxectos preciosos. Chegan outros intereses e camiños por percorrer coa adolescencia por bandeira. Esperábao a Medicina aínda que de cando en vez rexurdía na súa mente o recordo daquel metal tan querido polo seu tío. O seu tío Tungsteno.

    

Deseño: Soulbande | MVG

Instalación: AAFR

Organización: Biblioteca de Torrecedeira