 |
| José Antonio Marina Torres (Toledo, 1939) |
Anagrama, 2007.
Biografía.
Filósofo e escritor polifacético J.A.Marina
conseguiu facer compatible as súas investigacións sobre a intelixencia co seu
labor como profesor de Filosofía e os seus estudos relacionados coa
fenomenoloxía, a psicoloxía xenética, a neuroloxía e a lingüística, traballos
que lle ocuparon os vinte e cinco últimos anos da súa prolífica vida.
A publicación do seu primeiro libro data de
1992. Entre as súas publicacións cabe destacar
Teoría da intelixencia creadora (1995), Ética para náufragos (1996), O
labirinto sentimental (1998), Dicionario dos sentimentos (1999), O misterio da
vontade perdida (1998), O voo da intelixencia (2000), Crónicas da
ultramodernidade (2000), A loita pola dignidade: teoría da felicidade política
(2000), A selva da linguaxe (2002), O crebacabezas da sexualidade (2002) e
Ditame sobre Deus (2002), As arquitecturas do desexo (2007),..ata chegar á súa Biografía da
inhumanidade: Historia da crueldade, a sinrazón e a insensibilidade humanas (2021).
Nos seus escritos
defendeu buscar a dobre unificación entre ciencia, tecnoloxía e humanismo:
"A técnica non pode resolver ningún problema, senón as persoas que dirixen
a técnica. O que vou é contra a submisión á técnica… Unha cousa é a técnica e
outra o uso que se fai dela. Aí está a ética".
José Antonio Marina ve absurda a violencia entre relixións.
Estas foron, segundo el, fonte de conflitos sen número ao longo da historia. A
partir desa afirmación, expón a necesidade de superar a relixión e crear unha
"ética" que englobase os principios universais que se achan no
corazón de todas as grandes tradicións... Para ser eficaz, esta ética debería
ser acordada entre os pobos...
Mantén unha asidua presenza nos medios de
comunicación - prensa, radio e televisión - e imparte numerosas Conferencias e
cursos en congresos, universidades, empresas e asociacións profesionais.
Investido Doutor Honoris Causa pola Universidad
Politécnica de Valencia (2003) mantén aberto un espazo digital encabezado pola
frase:
“Se tomamos decisións sen comprender o que pasa, aceptamos ser
manipulados”.
Por Carlos LLoréns Fernández.
Programa Universitario de Maiores.
Universidade de Vigo.
¡ Yo
sólo vivo dentro
de
la primavera !
(
Los que la veis por fuera,
¿qué
sabéis de su centro?
si
salís a su encuentro,
mi
sangre no se altera...)
¡ Yo
sólo vivo dentro
de
la primavera !
(Juan Ramón
Jiménez. Antología poética)
Estimado Lector/@:
Non, non é a miña
intención convencerlle de nada. Convencerase Vde. en por si se o estima
oportuno. Alegrareime por iso. Unicamente pretendín sacar á luz un tema que
considero de gran transcendencia. E iso porque, talvez, envólvanos –sen darnos
conta- esa brétema que o invade todo, incluso nosas propias vidas. E é de tal
importancia que se a obviamos e seguimos roteiro, posiblemente
perderámonos/perderámosnos esa esencia que –de verdade- debésemos conservar.
A que se debeu esta
elección, pola miña banda, do tema do “desexo”?.Unha materia que me
causou verdadeiro impacto, ao meu paso polo Programa Universitario de Maiores
da Universidade de Vigo (PUM), foi a de Psicoloxía. O contido da disciplina en
si, tanto como a calidez humana e académica do profesor que a impartiu non me
deixaron indiferente.
Foi o feito de darme conta do enredo no que
vivimos inmersos (na filosofía oriental, entre os Hinduístas, denomínano “maya”).
Pois si, neste balbordo vémonos envoltos.
Entender e mesmo
aclarar os moitos aspectos da área psicolóxica de calquera ser humano, é unha
sorte. Ben porque non nolos explicaron nunca ou ben porque pasamos polas súas
páxinas sen decatarnos adecuadamente. Así mesmo porque tampouco foi o noso
momento ou porque non estabamos nin no lugar preciso nin no momento oportuno.
A
psicóloga Sra. Susana Méndez Gago (Vitoria, 1965), denominouno “tío vivo” no
seu magnífico libro “A bondade dos malos sentimentos”.
O chamado Estado do benestar
xurdiu, aproximadamente, a partir da Segunda Guerra Mundial (1945). Certo é que
a nosa xeración, refírome aos anos 50 máis ou menos, non pasou polos desastres
dunha guerra, entendida esta como tal. Fomos educados, maiormente, no “por
defecto”. Certamente, carencias materiais tivemos moitas, aínda que menos das
que tiveron os nosos pais. Afectivamente creo que fomos fillos amados, aínda
que poida admitir excepcións. Os nosos proxenitores dedicáronnos atención,
coidados, …. sen que, quizá, podamos achacarlles excesivos defectos. Entre
outras razóns porque utilizaron as ferramentas que tiñan a man naquel entón.
Quero con iso dicir, que ao non estar tan distraídos polo exterior, non se
daban as oportunidades de vagar, nin de estar tan ocupados en asuntos banais.
Os
nenos xogabamos entre nós, tamén coas nenas. Non nos enfrontaban nin as cores,
nin as ideoloxías, nin os enfrontamentos de ideas ou similares. Simplemente
xogabamos. Faciamos o propio da idade. O resultado, a grandes liñas, era unha
vida sinxela. E se cabe “feliz”. Aplico este termo por resultar coñecido e
amplamente utilizado. Persoalmente o meu concepto de “felicidade”, apártase dos
estándares convencionais. Prefiro aplicar un termo máis acorde: “vivir en
plenitude”.
Facendo unha análise comparativo, podemos
comprobar que está a suceder na sociedade de hoxe.
Quizais este conxunto
de acontecementos vivenciais facilitou unha visión máis acertada e realista da
vida. Ou, se o prefiren, un como subsistir en contornas de colaboración, por
exemplo botando unha man á convivencia veciñal e a outros modos de socializar.
Aquela Educación
recibida foi unha necesidade e como non, tamén unha obrigación. Si, en moitos
aspectos tivo tinguiduras de “autoritarismo”, se se pode aplicar o
cualificativo. Pero á vez, o primordial dos valores NON o deixou de lado nin o
esqueceu. E SI tivo moi presentes asuntos como: Rectitude, Disciplina,
Harmonía, Esforzo, Loita por conseguir/alcanzar, Auto-sacrificio e…… Saber
esperar. Tamén a estar preparados para aceptar como pospoñer a gratificación.
Non coubo a “Lei do mínimo esforzo”. Quero dicir que a pesar de todo, de todo o
que se lle poida achacar, hoxe –anos despois- non considero que nos fora tan
mal.
Con esas bagaxes, con
esa forma de educarnos e os eternos compases de saber agardar, fomos chegando
aos estados adultos. Creo que soubemos entender que na vida non todo é tan
fácil como se exhibe nin como se nos presenta. Que hai que loitar e que no
éxito da batalla de cada día, atoparemos esa plenitude que nos enche
interiormente.
Algo moi distinto do
que acontece hoxe. Con esa baixa tolerancia á frustración e a salientar a
“inmediatez” ou o “o quero para xa” que J.A. Marina recoñece como unha
“excesiva potencia do desexo” que “provoca pulsións irresistibles e bloquea os
sistemas de control”… deberiamos aceptar que nin o éxito nin o fracaso son
permanentes. Nin un nin outro viñeron para quedar. Son como estrelas fugaces
que pasan para que teñamos a sorte de prestarlles atención e de que sigamos
aprendendo. Que non nos aletarguemos nin nun nin noutro.
Hoxe edúcase na crenza
de que facilitando todo aos nosos fillos, imos facer máis felices. Nada diso.
Esa sobre-protección é –ao meu modo de ver- a carencia de valores educacionais.
Posiblemente un traballo que non se quixo facer, poida que por comodidade e
mesmo por ignorancia.
Por que se non, as consultas de Psicoloxía
Infantil teñen listas de espera?, Que ocorreu para desembocar nisto?, Que
fixemos ou que deixamos de facer?. Sabemos que a procreación non precisou de
aprendizaxe. É puro instinto de supervivencia e perpetuación da especie. Somos Bioloxía
e Memoria. Tamén Neuroloxía e Cultura.
A Educación é a base.
Tamén o son os valores, quizá englobados nesta. E tras isto a Cultura. Todo un
camiño a percorrer para facer dos seres humanos, seres responsables, que dan
mellores cidadáns e, en definitiva, seres evolucionados que fan das súas
respectivas sociedades mellores lugares habitables.
 |
| Teoría dos hemisferios cerebrais. Roger Sperry. |
O Sr. Marina di
respecto da “vontade” que é un hábito firme de seguir o proxecto xustificado
pola intelixencia, sendo esta a facultade de crear posibilidades desexables.
Entón de onde xorden os desexos?. Para o Sr. Marina os desexos emerxen da nosa
intelixencia computacional, cuxas ocorrencias son, en parte, comúns a toda a
Humanidade e en parte dependentes de cada biografía. Cada un de nós temos un
sistema de avaliación e preferencia. Estes trazos definen a nosa personalidade.
Cando queremos saber como é unha persoa non lle preguntamos polas súas
opinións, senón polos seus desexos e sentimentos.
Se partimos da base de
que todo desexo, toda pulsión, orixina a “acción”. Aquí temos un punto de
partida común ao ser humano. Preguntando ao Sr. Marina que di a filosofía
budista respecto diso?. Estariamos a falar da filosofía idealista. O “Budismo”
identificou ao “eu” co “desexo”. Dixo Buda que o sentimento do “eu” orixínase
no desexo, abre as portas do “sufrimento” e pecha as portas do absoluto.
É unha demostración de
que o desexo non pertence á verdadeira esencia da conciencia, é unha
escravitude que xorde da ruptura entre a realidade absoluta e a aparencia.
Cando a conciencia descobre a unidade, o absoluto, e énchese por completo desa
presenza, non hai lugar para o desexo.
Vexamos. Un monxe de
estrito cumprimento. Un monxe que loita por librarse do desexo, en si xa ten
outro desexo encadeado, o desexo de liberarse do desexo. Por tanto, quizá, non
me caiba outra opción que aceptar o desexo humano como causante da “acción”,
intrinsecamente unido á condición humana á que está intimamente ligado e da que
será tan difícil saír como renunciar.
E ben, como pode
modificarse o desexo?. Aínda que o Sr. Marina cita seis “Leis” vou determe
unicamente nas tres leis que considero máis relevantes: a primeira, a terceira
e a sexta.
A primeira lei estipula
que os desexos se amplían cando se amplían as necesidades.
Os expertos en márketing
saben que ao lanzar un produto novo teñen que crear a necesidade. Pero non
pretendendo facelo desde cero, senón modificando necesidades anteriores.
Necesidade de distinción, de aprobación social, de pracer, de relaxación, de
exhibicionismo, de sociabilidade. Lembren que o mecanismo do desexo mobilízase
por “botar algo en falta” (necesito encher o oco que me afaste do canon, se
quero estar “ in”) e non esquezamos que o desexo se basea nunha percepción
diferencial entre o que teño e o que “creo” que necesito ter. As querenzas da
mente son o que coñecemos como desexos. Son infinitas. Por iso os educadores
deben ter en conta que a gran estratexia pedagóxica é enlazar con algún dos
desexos básicos do alumno.
A terceira lei vén dicir que o hábito crea necesidades
e desexos novos, sendo o caso máis espectacular o das adiccións.
 |
| Merleau-ponty. |
A sexta lei sería que o
desexo humano nunca queda definitivamente saciado. O home, escribiu Merleau-
Ponty, está constantemente apremado porque “se aburre co establecido”. A
necesidade de ampliar as súas posibilidades vitais é unha constante humana.
Desde o punto de vista do “Cognitivismo” sería a consecuencia da omnipotencia
da fantasía para crear metas novas. O Sr. Marina no seu libro “A selva da
linguaxe”, ao falar do suxeito falante sinala como “a palabra penetra ata o
fondo da nosa intelixencia. Por iso a lingüística ten que comezar cun estudo da
acción humana”.
Vexamos que se di do “desexo” no ser humano ao
longo da Historia.
Os desexos xorden da
carne, xerando cultura e modificándose a través da cultura. O desexo forma
parte do “circuíto da acción” do suxeito deseante. Vai da pulsión ao acto. É
unha exclusiva humana e é unha etapa de transición entre a pulsión e o
proxecto.
Di o vello proverbio
que “da abundancia do corazón fala a boca”.
 |
O desexo de facer dano.(Foto C. LLoréns).
|
Hai módulos afectivos moi locuaces e os
desexos sonos. O desexo de conquistar ou o desexo de facer dano, espertan unha
locuacidade inesgotable. Mariña fala da infinitud do desexo, do desexo de
desexar máis e a desesperanza de atopar a saciedade. Un desexo encadea a ter
outro desexo. É como unha roda “sen fin” onde o pracer e a dor orientan a
conduta.
En canto á drogas,
estas activan de maneira artificiosa o sistema do “pracer”. Fano autónomo,
desconectándoo da súa función inicial e facéndoo funcionar en baleiro. Isto
deglute ao individuo. Actúan directamente sobre o mecanismo da recompensa
resultando o papel da psiquiatría de gran necesidade. Estimulantes psicomotores
como as anfetaminas e a cocaína, producen o seu efecto aumentando a produción
de “dopamina”.
 |
| Charles B.Nemeroff. |
O pracer forma parte decisiva do circuíto da
acción. O seu papel – como o da dor- é orientar a conduta.Un trastorno afectivo
primario e preexistente determina a aparición dun abuso de drogas ou alcol.
As adiccións pois
amplían, como unha gran lupa, os mecanismos da indución ao desexo. Por exemplo,
o alcoholismo crónico caracterízase por un estado hipodopaminérgico,
responsable de aspectos como o desexo de beber.
 |
| Taberna. Ecuador. Foto C. LLoréns. |
O desexo de consumir alcol e a sintomatoloxía
da síndrome de abstinencia son vividos como manifestacións de ansiedade e de
desesperanza, depresión inducida por intoxicación, que incrementan aínda máis
os matices depresivos do episodio. A abstinencia de cocaína pode xerar ou non
perigos físicos, pero o período de desintoxicación inicial, que adoita comezar
en termo de catro a seis horas da última dose, caracterízase por un desexo
irrefreable de droga, axitación e represión que a miúdo culminan nun ciclo
vicioso de consumo, abstinencia e novo consumo.
Tras o diñeiro e o poder vén o terceiro gran desexo
humano: o sexo.
Sobre o sexo caben multitude de opinións, puntos de
vista, comentarios, incluso a interminable colección de “chistes” e
“chascarrillos”. Unha conversación entre dous homes pode interromperse ao paso
dunha “evocadora minisaia”.
O sexo deu lugar a unha enorme industria: Xoguetes,
dispositivos para incrementalo (cremas, afrodisíacos, variedade de
preservativos, etc.) e o seu aspecto máis degradante e menos humano, é dicir, a
prostitución. Coñecida desde sempre como “o oficio máis vello do mundo”.
Velaquí dúas vertentes polas que discorre: a
vertente biolóxica, da reprodución humana e a conservación da especie, e a
lúdica, como fonte de infinito pracer. Vou determe no segundo aspecto:
Que
aparece como gran finalidade?: O orgasmo. Por el e a través del, encadéanse
outros desexos humanos. Por poñer dous exemplos:
O sometemento/ dominación
e
Un medio para conseguir un novo
desexo.
Onde comeza o desexo sexual?: Na fisioloxía.
Onde termina?. Talvez no clímax do orgasmo?.
Apúntome a dicir que non. Por que?. Porque tras esa “ tristitia post coitum”,
se hibrida, aparece un novo elo que comporta - de novo - o desexo de “unha vez
máis”. Volven aparecer novas e moi poderosas razóns para volver saciar “ a sede
de pracer, que –finalmente- non parecen satisfacerse completamente. Velaí o
bucle no que nos enredamos.
Vexamos agora que di o Sr. Marina, respecto diso:
“A sexualidade é un dinamismo ómnibus que empeza na fisioloxía, atravesa os
tupidos campos da relixión, a psicoloxía, a economía, a política, para chegar á
ética”. Engade algo máis: “En cada un deses territorios adhírenselle
significados. Quen non queira recoñecer que a función orixinal do sexo é a reprodución
está tan equivocado como quen queira sacar dese feito unha norma moral”.
Van algunhas preguntas: Seica os humanos, sacamos
de contexto as formas naturais de vivir?. Trasladamos ou convertemos a bioloxía
natural en ……talvez outra cousa?. E, en caso afirmativo, en que?, para que?...
Dito doutro xeito, con que finalidade?.
Por nomear unha referencia. É un logro conseguir
chegar ao pracer a través da dor, como no caso do “sado-masoquismo”?. E, tras experimentalo durante anos, de habelo
“ testado” suficientemente, fíxonos mellores, máis evolucionados?. Conseguiu
instalar en nós ese equilibrio interior que se debate entre o emocional e o
afectivo?. Cal é a razón, entón, de que as parellas emparellen un fracaso tras
outro?. É só un simbolismo ou unha realidade?.
Outra vez o Sr. Marina: “O sexo nin nos manexa
desde dentro, nin nos dirixe desde fóra directamente, senón mediante amálgamas,
intercambios e suplantacións. Desvincúlase das estacións do ano, desvincúlase
dos períodos fértiles da femia, desvincúlase da bioloxía e intégrase na
cultura”.
 |
| Cabeza. Ecuador . C. LLoréns |
Velaquí
un porto de chegada. Agora cabe preguntarse entón… e que é a cultura ?. Pois o
é todo, intégrase desde a educación máis básica ata moito máis alá dun “Máster
Post Grao”. É dicir abarca tanto, ocupa tanto, que alcanzaríamos a infinitud
das posibilidades da intelixencia humana. Talvez por iso esta variante
existencial que é o sexo, poida invadir como unha espesa néboa, o que vemos a
primeira vista e o que podamos intuír e mesmo chegar a ver.
O sexo non
termina nunca, opino, xa que tras a súa consecución efectiva mediante o axuste
(frontal nos humanos), continúa presente no pensamento, nun novo desexo, se se
quere materializado no desexo de que ese mesmo desexo non se visualiza máis que
na nosa mente. O sexo acompáñanos desde a puberdade ata que invariablemente
teñamos que cambiar esta dimensión por outra cara á que fomos destinados desde
o noso nacemento. Descoñecida, si. Pero alimentada por un novo desexo de que,
mesmo máis aló, podamos seguir gozando e dando renda aos nosos desexos.
En “A intelixencia fracasada” o Sr. Marina fálanos
sobre o amor: É un afecto que nos convén
analizar ben, debido a que a partir del tomamos decisións de drástica
importancia. Os fracasos amorosos son frecuentes, normalmente dolorosos e
resulta útil saber a que se deben. Teñen dúas causas obvias:
a) Non era amor o que sentía,
b) Era amor
pero desapareceu.
O
amor é esencialmente un desexo e hai tantos tipos de amor como obxectos de
desexo: O diñeiro, a fama, un corpo, unha persoa, os fillos, a patria, eu
mesmo, Deus. Ao ser un desexo é fácil confundilo con outros desexos. Ao ser un
desexo nace con data de caducidade. Por exemplo “o desexo de conquistar a outra
persoa”. Unha vez saciado, desaparece irremediablemente. E algo semellante
sucede co desexo sexual.
Poderiamos argumentar que pasada a novidade, unha
nova “novidade”, xorde no horizonte, para –posteriormente- ser substituída por
outra nova e outra e outra máis. Algo así como a inacabable saciedade.
Os nosos desexos básicos prolónganse en proxectos.
Permítennos dirixir a acción. A partir dese desexo básico continúa a
intervención cognitiva. A identificación co grupo vese determinada por dous
elementos como son a definición do grupo e as relacións entre o individuo e o
grupo. Impono cada cultura.
É momento de falar sobre as deficiencias do desexo,
das apatías orgánicas e as apatías aprendidas. A desgana, o desánimo, o cansazo
son fenómenos de enorme complexidade, a medio camiño entre a bioloxía e a
psicoloxía, a normalidade e a enfermidade. Se non existe o desexo, falta a
materia da vontade.
De aquí a importancia de coñecer e discernir entre
o “útil” e o “valioso”. De feito, o valioso de cando en cando custa diñeiro,
porque o diñeiro é útil, pero non valioso.
Os mellores momentos non custan diñeiro. Un obxecto de luxo ten
dous compoñentes:
a) Un obxecto ou servizo
b) Unha serie de representacións, imaxes que o
consumidor asocia a ese obxecto.
A
palabra “luxo”, deriva do latín “ luxus”, que significa: desmesurado. Entón,
cando che asalte unha preocupación, #parar a pensar se o que buscas é útil ou
valioso. Aprende a distinguir e darasche conta que vivir non é tan caro como
che contaban.
 |
| Sociedad Española de Psiquiatría Biológica |
Toda ciencia ten que precisar a súa
terminoloxía e tamén os seus criterios de verdade. O léxico sentimental é moi
confuso en todas as súas linguas. No seu libro “O
labirinto sentimental” o Sr. Marina sinala como os desexos poderían definirse
como: A conciencia dunha necesidade, dunha carencia ou dunha atracción.
Normalmente van acompañados de sentimentos, que os amplían e dan urxencia.
Considero a miña
obrigación non dar por concluído este traballo, sen dar as grazas.
Para min foi unha gran
satisfacción e unha agradable sorpresa que se me encargase este traballo para
“recensións”. Espero que sirva de axuda a todas aquelas persoas que mostraron
interese pola súa lectura. Por todo iso: Grazas a todos os que fixeron posible
que isto saíse á luz.
Vde., lector/@, que se
tomou a molestia de chegar ata este final, grazas.
Talvez estas páxinas
suscitasen o seu interese ou talvez non. En ambos os casos considero que non
malogrou o seu tempo.
Na primeira opción,
convídolle a que profunde máis no tema. Pero non se deteña aí, persevere en
máis coñecementos. A Psicoloxía axudaralle a iso. Parto da base de que impregna
todos os compoñentes da nosa existencia. Se así for, daría un gran paso.
Estou seguro de que lle
axudará a auto-entenderse e a entenderse coa contorna. Somos seres sociais.
Diría que tamén somos seres complicados porque a contorna, como sostén Jung,
intervén tanto que non nos pasa desapercibido. Ou non debese. Incluso iso
haberá que telo en conta.
Se, sinceramente, é
unha loita constante pero que acabará dándolle unha percepción máis adecuada e
realista no proceso de vivir.
