reseñas 21. Las arquitecturas del deseo. Una investigación sobre los placeres del espíritu.

 

José Antonio Marina Torres (Toledo, 1939)

                            

        

 Anagrama, 2007.

 

 

Biografía.

 Filósofo e escritor polifacético J.A.Marina conseguiu facer compatible as súas investigacións sobre a intelixencia co seu labor como profesor de Filosofía e os seus estudos relacionados coa fenomenoloxía, a psicoloxía xenética, a neuroloxía e a lingüística, traballos que lle ocuparon os vinte e cinco últimos anos da súa prolífica vida.

A publicación do seu primeiro libro data de 1992. Entre as súas publicacións cabe destacar Teoría da intelixencia creadora (1995), Ética para náufragos (1996), O labirinto sentimental (1998), Dicionario dos sentimentos (1999), O misterio da vontade perdida (1998), O voo da intelixencia (2000), Crónicas da ultramodernidade (2000), A loita pola dignidade: teoría da felicidade política (2000), A selva da linguaxe (2002), O crebacabezas da sexualidade (2002) e Ditame sobre Deus (2002), As arquitecturas do desexo (2007),..ata chegar á súa Biografía da inhumanidade: Historia da crueldade, a sinrazón e a insensibilidade humanas (2021).

 Nos seus escritos defendeu buscar a dobre unificación entre ciencia, tecnoloxía e humanismo: "A técnica non pode resolver ningún problema, senón as persoas que dirixen a técnica. O que vou é contra a submisión á técnica… Unha cousa é a técnica e outra o uso que se fai dela. Aí está a ética".

José Antonio Marina ve absurda a violencia entre relixións. Estas foron, segundo el, fonte de conflitos sen número ao longo da historia. A partir desa afirmación, expón a necesidade de superar a relixión e crear unha "ética" que englobase os principios universais que se achan no corazón de todas as grandes tradicións... Para ser eficaz, esta ética debería ser acordada entre os pobos...

Mantén unha asidua presenza nos medios de comunicación - prensa, radio e televisión - e imparte numerosas Conferencias e cursos en congresos, universidades, empresas e asociacións profesionais.

Investido Doutor Honoris Causa pola Universidad Politécnica de Valencia (2003) mantén aberto un espazo digital encabezado pola frase:

 

“Se tomamos decisións sen comprender o que pasa, aceptamos ser manipulados”.

 

                                           

               Por Carlos LLoréns Fernández.

                            Programa Universitario de Maiores.

                               Universidade de Vigo.

 

 

  

¡ Yo sólo vivo dentro

de la primavera !

( Los que la veis por fuera,

¿qué sabéis de su centro?

si salís a su encuentro,

mi sangre no se altera...)

¡ Yo sólo vivo dentro

de la primavera !

                                      (Juan Ramón Jiménez. Antología poética)

 

  

 

 

Estimado Lector/@:

Non, non é a miña intención convencerlle de nada. Convencerase Vde. en por si se o estima oportuno. Alegrareime por iso. Unicamente pretendín sacar á luz un tema que considero de gran transcendencia. E iso porque, talvez, envólvanos –sen darnos conta- esa brétema que o invade todo, incluso nosas propias vidas. E é de tal importancia que se a obviamos e seguimos roteiro, posiblemente perderámonos/perderámosnos esa esencia que –de verdade- debésemos conservar.

A que se debeu esta elección, pola miña banda, do tema do “desexo”?.Unha materia que me causou verdadeiro impacto, ao meu paso polo Programa Universitario de Maiores da Universidade de Vigo (PUM), foi a de Psicoloxía. O contido da disciplina en si, tanto como a calidez humana e académica do profesor que a impartiu non me deixaron indiferente.

 

        Foi o feito de darme conta do enredo no que vivimos inmersos (na filosofía oriental, entre os Hinduístas, denomínano “maya”). Pois si, neste balbordo vémonos envoltos.

Entender e mesmo aclarar os moitos aspectos da área psicolóxica de calquera ser humano, é unha sorte. Ben porque non nolos explicaron nunca ou ben porque pasamos polas súas páxinas sen decatarnos adecuadamente. Así mesmo porque tampouco foi o noso momento ou porque non estabamos nin no lugar preciso nin no momento oportuno.

 A psicóloga Sra. Susana Méndez Gago (Vitoria, 1965), denominouno “tío vivo” no seu magnífico libro “A bondade dos malos sentimentos”.

O chamado Estado do benestar xurdiu, aproximadamente, a partir da Segunda Guerra Mundial (1945). Certo é que a nosa xeración, refírome aos anos 50 máis ou menos, non pasou polos desastres dunha guerra, entendida esta como tal. Fomos educados, maiormente, no “por defecto”. Certamente, carencias materiais tivemos moitas, aínda que menos das que tiveron os nosos pais. Afectivamente creo que fomos fillos amados, aínda que poida admitir excepcións. Os nosos proxenitores dedicáronnos atención, coidados, …. sen que, quizá, podamos achacarlles excesivos defectos. Entre outras razóns porque utilizaron as ferramentas que tiñan a man naquel entón. Quero con iso dicir, que ao non estar tan distraídos polo exterior, non se daban as oportunidades de vagar, nin de estar tan ocupados en asuntos banais.

     

Os nenos xogabamos entre nós, tamén coas nenas. Non nos enfrontaban nin as cores, nin as ideoloxías, nin os enfrontamentos de ideas ou similares. Simplemente xogabamos. Faciamos o propio da idade. O resultado, a grandes liñas, era unha vida sinxela. E se cabe “feliz”. Aplico este termo por resultar coñecido e amplamente utilizado. Persoalmente o meu concepto de “felicidade”, apártase dos estándares convencionais. Prefiro aplicar un termo máis acorde: “vivir en plenitude”.

    Facendo unha análise comparativo, podemos comprobar que está a suceder na sociedade de hoxe.

Quizais este conxunto de acontecementos vivenciais facilitou unha visión máis acertada e realista da vida. Ou, se o prefiren, un como subsistir en contornas de colaboración, por exemplo botando unha man á convivencia veciñal e a outros modos de socializar.

Aquela Educación recibida foi unha necesidade e como non, tamén unha obrigación. Si, en moitos aspectos tivo tinguiduras de “autoritarismo”, se se pode aplicar o cualificativo. Pero á vez, o primordial dos valores NON o deixou de lado nin o esqueceu. E SI tivo moi presentes asuntos como: Rectitude, Disciplina, Harmonía, Esforzo, Loita por conseguir/alcanzar, Auto-sacrificio e…… Saber esperar. Tamén a estar preparados para aceptar como pospoñer a gratificación. Non coubo a “Lei do mínimo esforzo”. Quero dicir que a pesar de todo, de todo o que se lle poida achacar, hoxe –anos despois- non considero que nos fora tan mal.

Con esas bagaxes, con esa forma de educarnos e os eternos compases de saber agardar, fomos chegando aos estados adultos. Creo que soubemos entender que na vida non todo é tan fácil como se exhibe nin como se nos presenta. Que hai que loitar e que no éxito da batalla de cada día, atoparemos esa plenitude que nos enche interiormente.

Algo moi distinto do que acontece hoxe. Con esa baixa tolerancia á frustración e a salientar a “inmediatez” ou o “o quero para xa” que J.A. Marina recoñece como unha “excesiva potencia do desexo” que “provoca pulsións irresistibles e bloquea os sistemas de control”… deberiamos aceptar que nin o éxito nin o fracaso son permanentes. Nin un nin outro viñeron para quedar. Son como estrelas fugaces que pasan para que teñamos a sorte de prestarlles atención e de que sigamos aprendendo. Que non nos aletarguemos nin nun nin noutro.

Hoxe edúcase na crenza de que facilitando todo aos nosos fillos, imos facer máis felices. Nada diso. Esa sobre-protección é –ao meu modo de ver- a carencia de valores educacionais. Posiblemente un traballo que non se quixo facer, poida que por comodidade e mesmo por ignorancia.

 Por que se non, as consultas de Psicoloxía Infantil teñen listas de espera?, Que ocorreu para desembocar nisto?, Que fixemos ou que deixamos de facer?. Sabemos que a procreación non precisou de aprendizaxe. É puro instinto de supervivencia e perpetuación da especie. Somos Bioloxía e Memoria. Tamén Neuroloxía e Cultura.

A Educación é a base. Tamén o son os valores, quizá englobados nesta. E tras isto a Cultura. Todo un camiño a percorrer para facer dos seres humanos, seres responsables, que dan mellores cidadáns e, en definitiva, seres evolucionados que fan das súas respectivas sociedades mellores lugares habitables.

Teoría dos hemisferios cerebrais. Roger Sperry.

    O Sr. Marina di respecto da “vontade” que é un hábito firme de seguir o proxecto xustificado pola intelixencia, sendo esta a facultade de crear posibilidades desexables. Entón de onde xorden os desexos?. Para o Sr. Marina os desexos emerxen da nosa intelixencia computacional, cuxas ocorrencias son, en parte, comúns a toda a Humanidade e en parte dependentes de cada biografía. Cada un de nós temos un sistema de avaliación e preferencia. Estes trazos definen a nosa personalidade. Cando queremos saber como é unha persoa non lle preguntamos polas súas opinións, senón polos seus desexos e sentimentos.

Se partimos da base de que todo desexo, toda pulsión, orixina a “acción”. Aquí temos un punto de partida común ao ser humano. Preguntando ao Sr. Marina que di a filosofía budista respecto diso?. Estariamos a falar da filosofía idealista. O “Budismo” identificou ao “eu” co “desexo”. Dixo Buda que o sentimento do “eu” orixínase no desexo, abre as portas do “sufrimento” e pecha as portas do absoluto.

É unha demostración de que o desexo non pertence á verdadeira esencia da conciencia, é unha escravitude que xorde da ruptura entre a realidade absoluta e a aparencia. Cando a conciencia descobre a unidade, o absoluto, e énchese por completo desa presenza, non hai lugar para o desexo.

Vexamos. Un monxe de estrito cumprimento. Un monxe que loita por librarse do desexo, en si xa ten outro desexo encadeado, o desexo de liberarse do desexo. Por tanto, quizá, non me caiba outra opción que aceptar o desexo humano como causante da “acción”, intrinsecamente unido á condición humana á que está intimamente ligado e da que será tan difícil saír como renunciar.

E ben, como pode modificarse o desexo?. Aínda que o Sr. Marina cita seis “Leis” vou determe unicamente nas tres leis que considero máis relevantes: a primeira, a terceira e a sexta.

A primeira lei estipula que os desexos se amplían cando se amplían as necesidades.

Os expertos en márketing saben que ao lanzar un produto novo teñen que crear a necesidade. Pero non pretendendo facelo desde cero, senón modificando necesidades anteriores. Necesidade de distinción, de aprobación social, de pracer, de relaxación, de exhibicionismo, de sociabilidade. Lembren que o mecanismo do desexo mobilízase por “botar algo en falta” (necesito encher o oco que me afaste do canon, se quero estar “ in”) e non esquezamos que o desexo se basea nunha percepción diferencial entre o que teño e o que “creo” que necesito ter. As querenzas da mente son o que coñecemos como desexos. Son infinitas. Por iso os educadores deben ter en conta que a gran estratexia pedagóxica é enlazar con algún dos desexos básicos do alumno.

    A terceira lei vén dicir que o hábito crea necesidades e desexos novos, sendo o caso máis espectacular o das adiccións.

Merleau-ponty.

    A sexta lei sería que o desexo humano nunca queda definitivamente saciado. O home, escribiu Merleau- Ponty, está constantemente apremado porque “se aburre co establecido”. A necesidade de ampliar as súas posibilidades vitais é unha constante humana. Desde o punto de vista do “Cognitivismo” sería a consecuencia da omnipotencia da fantasía para crear metas novas. O Sr. Marina no seu libro “A selva da linguaxe”, ao falar do suxeito falante sinala como “a palabra penetra ata o fondo da nosa intelixencia. Por iso a lingüística ten que comezar cun estudo da acción humana”.

 

 Vexamos que se di do “desexo” no ser humano ao longo da Historia.

             

Os desexos xorden da carne, xerando cultura e modificándose a través da cultura. O desexo forma parte do “circuíto da acción” do suxeito deseante. Vai da pulsión ao acto. É unha exclusiva humana e é unha etapa de transición entre a pulsión e o proxecto.

Di o vello proverbio que “da abundancia do corazón fala a boca”.

 

O desexo de facer dano.(Foto C. LLoréns).

   Hai módulos afectivos moi locuaces e os desexos sonos. O desexo de conquistar ou o desexo de facer dano, espertan unha locuacidade inesgotable. Mariña fala da infinitud do desexo, do desexo de desexar máis e a desesperanza de atopar a saciedade. Un desexo encadea a ter outro desexo. É como unha roda “sen fin” onde o pracer e a dor orientan a conduta.

En canto á drogas, estas activan de maneira artificiosa o sistema do “pracer”. Fano autónomo, desconectándoo da súa función inicial e facéndoo funcionar en baleiro. Isto deglute ao individuo. Actúan directamente sobre o mecanismo da recompensa resultando o papel da psiquiatría de gran necesidade. Estimulantes psicomotores como as anfetaminas e a cocaína, producen o seu efecto aumentando a produción de “dopamina”.

Charles B.Nemeroff.

        O pracer forma parte decisiva do circuíto da acción. O seu papel – como o da dor- é orientar a conduta.

Un trastorno afectivo primario e preexistente determina a aparición dun abuso de drogas ou alcol.

As adiccións pois amplían, como unha gran lupa, os mecanismos da indución ao desexo. Por exemplo, o alcoholismo crónico caracterízase por un estado hipodopaminérgico, responsable de aspectos como o desexo de beber.

 

Taberna. Ecuador. Foto C. LLoréns.

   O desexo de consumir alcol e a sintomatoloxía da síndrome de abstinencia son vividos como manifestacións de ansiedade e de desesperanza, depresión inducida por intoxicación, que incrementan aínda máis os matices depresivos do episodio. A abstinencia de cocaína pode xerar ou non perigos físicos, pero o período de desintoxicación inicial, que adoita comezar en termo de catro a seis horas da última dose, caracterízase por un desexo irrefreable de droga, axitación e represión que a miúdo culminan nun ciclo vicioso de consumo, abstinencia e novo consumo.

       Tras o diñeiro e o poder vén o terceiro gran desexo humano: o sexo.

       Sobre o sexo caben multitude de opinións, puntos de vista, comentarios, incluso a interminable colección de “chistes” e “chascarrillos”. Unha conversación entre dous homes pode interromperse ao paso dunha “evocadora minisaia”.

                  O sexo deu lugar a unha enorme industria: Xoguetes, dispositivos para incrementalo (cremas, afrodisíacos, variedade de preservativos, etc.) e o seu aspecto máis degradante e menos humano, é dicir, a prostitución. Coñecida desde sempre como “o oficio máis vello do mundo”.

                  Velaquí dúas vertentes polas que discorre: a vertente biolóxica, da reprodución humana e a conservación da especie, e a lúdica, como fonte de infinito pracer. Vou determe no segundo aspecto:

                  Que aparece como gran finalidade?: O orgasmo. Por el e a través del, encadéanse outros desexos humanos. Por poñer dous exemplos:

                 

                                       O sometemento/ dominación

                                                                 e

                                  Un medio para conseguir un novo desexo.

 

                  Onde comeza o desexo sexual?: Na fisioloxía.

                 Onde termina?. Talvez no clímax do orgasmo?. Apúntome a dicir que non. Por que?. Porque tras esa “ tristitia post coitum”, se hibrida, aparece un novo elo que comporta - de novo - o desexo de “unha vez máis”. Volven aparecer novas e moi poderosas razóns para volver saciar “ a sede de pracer, que –finalmente- non parecen satisfacerse completamente. Velaí o bucle no que nos enredamos.

                  Vexamos agora que di o Sr. Marina, respecto diso: “A sexualidade é un dinamismo ómnibus que empeza na fisioloxía, atravesa os tupidos campos da relixión, a psicoloxía, a economía, a política, para chegar á ética”. Engade algo máis: “En cada un deses territorios adhírenselle significados. Quen non queira recoñecer que a función orixinal do sexo é a reprodución está tan equivocado como quen queira sacar dese feito unha norma moral”.

                  Van algunhas preguntas: Seica os humanos, sacamos de contexto as formas naturais de vivir?. Trasladamos ou convertemos a bioloxía natural en ……talvez outra cousa?. E, en caso afirmativo, en que?, para que?... Dito doutro xeito, con que finalidade?.

                  Por nomear unha referencia. É un logro conseguir chegar ao pracer a través da dor, como no caso do “sado-masoquismo”?.  E, tras experimentalo durante anos, de habelo “ testado” suficientemente, fíxonos mellores, máis evolucionados?. Conseguiu instalar en nós ese equilibrio interior que se debate entre o emocional e o afectivo?. Cal é a razón, entón, de que as parellas emparellen un fracaso tras outro?. É só un simbolismo ou unha realidade?.

                  Outra vez o Sr. Marina: “O sexo nin nos manexa desde dentro, nin nos dirixe desde fóra directamente, senón mediante amálgamas, intercambios e suplantacións. Desvincúlase das estacións do ano, desvincúlase dos períodos fértiles da femia, desvincúlase da bioloxía e intégrase na cultura”.       

Cabeza. Ecuador . C. LLoréns

     Velaquí un porto de chegada. Agora cabe preguntarse entón… e que é a cultura ?. Pois o é todo, intégrase desde a educación máis básica ata moito máis alá dun “Máster Post Grao”. É dicir abarca tanto, ocupa tanto, que alcanzaríamos a infinitud das posibilidades da intelixencia humana. Talvez por iso esta variante existencial que é o sexo, poida invadir como unha espesa néboa, o que vemos a primeira vista e o que podamos intuír e mesmo chegar a ver.

      O sexo non termina nunca, opino, xa que tras a súa consecución efectiva mediante o axuste (frontal nos humanos), continúa presente no pensamento, nun novo desexo, se se quere materializado no desexo de que ese mesmo desexo non se visualiza máis que na nosa mente. O sexo acompáñanos desde a puberdade ata que invariablemente teñamos que cambiar esta dimensión por outra cara á que fomos destinados desde o noso nacemento. Descoñecida, si. Pero alimentada por un novo desexo de que, mesmo máis aló, podamos seguir gozando e dando renda aos nosos desexos.

                  En “A intelixencia fracasada” o Sr. Marina fálanos sobre o amor:  É un afecto que nos convén analizar ben, debido a que a partir del tomamos decisións de drástica importancia. Os fracasos amorosos son frecuentes, normalmente dolorosos e resulta útil saber a que se deben. Teñen dúas causas obvias:

                   a) Non era amor o que sentía,

                   b) Era amor pero desapareceu.

                  O amor é esencialmente un desexo e hai tantos tipos de amor como obxectos de desexo: O diñeiro, a fama, un corpo, unha persoa, os fillos, a patria, eu mesmo, Deus. Ao ser un desexo é fácil confundilo con outros desexos. Ao ser un desexo nace con data de caducidade. Por exemplo “o desexo de conquistar a outra persoa”. Unha vez saciado, desaparece irremediablemente. E algo semellante sucede co desexo sexual.

                  Poderiamos argumentar que pasada a novidade, unha nova “novidade”, xorde no horizonte, para –posteriormente- ser substituída por outra nova e outra e outra máis. Algo así como a inacabable saciedade.

                  Os nosos desexos básicos prolónganse en proxectos. Permítennos dirixir a acción. A partir dese desexo básico continúa a intervención cognitiva. A identificación co grupo vese determinada por dous elementos como son a definición do grupo e as relacións entre o individuo e o grupo. Impono cada cultura.

                  É momento de falar sobre as deficiencias do desexo, das apatías orgánicas e as apatías aprendidas. A desgana, o desánimo, o cansazo son fenómenos de enorme complexidade, a medio camiño entre a bioloxía e a psicoloxía, a normalidade e a enfermidade. Se non existe o desexo, falta a materia da vontade.

                  De aquí a importancia de coñecer e discernir entre o “útil” e o “valioso”. De feito, o valioso de cando en cando custa diñeiro, porque o diñeiro é útil, pero non valioso. 

                                     

Os mellores momentos non custan diñeiro. Un obxecto de luxo ten dous compoñentes:

 

           a) Un obxecto ou servizo

           b) Unha serie de representacións, imaxes que o consumidor asocia a ese obxecto.

 

        A palabra “luxo”, deriva do latín “ luxus”, que significa: desmesurado. Entón, cando che asalte unha preocupación, #parar a pensar se o que buscas é útil ou valioso. Aprende a distinguir e darasche conta que vivir non é tan caro como che contaban.

Sociedad Española de Psiquiatría Biológica

    Toda ciencia ten que precisar a súa terminoloxía e tamén os seus criterios de verdade. O léxico sentimental é moi confuso en todas as súas linguas.

    No seu libro “O labirinto sentimental” o Sr. Marina sinala como os desexos poderían definirse como: A conciencia dunha necesidade, dunha carencia ou dunha atracción. Normalmente van acompañados de sentimentos, que os amplían e dan urxencia.

                                                       

Considero a miña obrigación non dar por concluído este traballo, sen dar as grazas.

Para min foi unha gran satisfacción e unha agradable sorpresa que se me encargase este traballo para “recensións”. Espero que sirva de axuda a todas aquelas persoas que mostraron interese pola súa lectura. Por todo iso: Grazas a todos os que fixeron posible que isto saíse á luz.

Vde., lector/@, que se tomou a molestia de chegar ata este final, grazas.

Talvez estas páxinas suscitasen o seu interese ou talvez non. En ambos os casos considero que non malogrou o seu tempo.

Na primeira opción, convídolle a que profunde máis no tema. Pero non se deteña aí, persevere en máis coñecementos. A Psicoloxía axudaralle a iso. Parto da base de que impregna todos os compoñentes da nosa existencia. Se así for, daría un gran paso.

Estou seguro de que lle axudará a auto-entenderse e a entenderse coa contorna. Somos seres sociais. Diría que tamén somos seres complicados porque a contorna, como sostén Jung, intervén tanto que non nos pasa desapercibido. Ou non debese. Incluso iso haberá que telo en conta.

Se, sinceramente, é unha loita constante pero que acabará dándolle unha percepción máis adecuada e realista no proceso de vivir.

 

reseñas.20. Los cuentos de los hermanos Grimm tal como nunca te fueron contados.

                  

                     Jacob Grimm (1785 – 1863) e Willhem Grimm (1786 – 1859)

 

 

Los cuentos de los hermanos Grimm

tal como nunca te fueron contados.

 

Tradución e edición de Helena Cortés Gabaudan.

 Editorial La Oficina, 2019.

 

                       

 

Biografía

    Os irmáns Grimm é o termo utilizado para referirse aos escritores Jacob e Wilhelm Grimm soados polos seus contos para nenos e tamén polo seu Deutsches Wörterbuch (dicionario alemán en 33 tomos con etimoloxías e exemplos de uso do léxico alemán), polas súas Lendas alemás, a Gramática alemá, a Mitoloxía alemá e Contos de Grimm, o que lles valeu ser recoñecidos como fundadores da filoloxía alemá.

Nacidos en Hanau, Hesse, Alemaña, foron fillos do avogado e secretario do concello de Hanau Phillip Wilhelm Grimm e de Dorothea Zimmer de cuxa unión naceron cinco fillos máis dos cales destacariamos ao pintor, debuxante, gravador e profesor de arte Ludwig Emil Grimm (1790 -1863) cuxo traballo, pouco recoñecido, case esquecido, resultaría clave na popularización dos contos recompilados.  Tras o falecemento do seu pai no ano 1796, Jacob e Wilhelm estudan en Kassel e posteriormente na Universidade de Marburg onde se intruyeron en Dereito e Literatura Medieval. Xa licenciados, traballan, como bibliotecarios e profesores de universidade. Sendo profesores da Universidade de Gotinga, despedíronos en 1837 por protestar contra o rei Ernesto Augusto I de Hannover sendo convidados por Federico Guillermo IV de Prusia a instalarse en Berlín, onde exerceron como profesores na Universidade Humboldt.

 O labor dos irmáns Grimm non se limitou a recompilar historias, senón que se estendeu tamén á docencia e a investigación da linguaxe. Os seus estudos da lingua alemá son peza importante do posterior desenvolvemento do estudo lingüístico (como a Lei de Grimm), aínda que as súas teorías sobre a orixe divina da linguaxe non son amplamente apoiadas na actualidade. En 1803 coñeceron en Hesse aos románticos Clemens Brentano e Achim von Arnim, quen espertou neles o interese polos contos tradicionais. Os irmáns Grimm empezaron a recompilar e elaborar os contos da tradición oral na contorna burguesa de Kassel, marcado polo carácter dos hugonotes e recolleron algúns contos franceses grazas a Dorothea Viehmann e ás familias Hassenflug e Wild (unha filla dos Wild converteríase despois na esposa de Wilhelm). En 1812, editaron o primeiro tomo de “Contos para a infancia e o fogar”, no cal publicaban a súa recompilación de contos, ao que seguiu en 1814 o seu segundo tomo. Unha terceira edición apareceu en 1837 e a última edición supervisada por eles, en 1857.

 

Biografía da editora:

 Helena Cortés Gabaudan é filóloga, tradutora e profesora de Filoloxía Alemá na Universidade de Vigo, onde tamén participa no Programa Universitario de Maiores impartindo cursos de mitoloxía e épica xermanas. Alén da súa tarefa docente e investigadora, durante unha década entre 2005 e 2015 dirixiu diversos centros do Instituto Cervantes en Alemaña. Probablemente a súa máis prezada e fonda vocación é a da tradución literaria, na que acredita unha longa e prestixiosa traxectoria. Ten traducido a Martin Heidegger e Johann Wolfgang von Goethe, entre outros, máis destaca a súa adicación á Friedrich Hölderlin, tanto na súa obra poética como de correspondencia amorosa, culminando coa escrita de La vida en verso: Biografía poética de Friedrich Hölderlin (2014). É membro electo da Academia Alemana da Lingua e a Literatura (a cuarta española en acadar parella honra), extraordinario mérito para unha carrera profesional desenvolvida lonxe de Alemania.  Dende hai uns anos amosa tamén a súa pasión bibliográfica na tarefa editorial en La Oficina de Arte y Ediciones.

 

  

  

          Por Araceli González Crespán.

 

Esta primeira edición dos moi coñecidos e espallados contos dos irmáns Grimm ven precedida dun informado limiar coa pretensión de despexar algúns dos mitos arredor destes relatos que forman parte da tradición europea: non son contos orais, non son populares, non son para a nenez e non son alemáns. Este primeiro embate é unha perfecta porta ás sorpresas que a tradución dos relatos achegará a tódalas persoas que cremos coñecelos porque forman parte da nosa tradición e estamos familiarizadas con eles dende a temperá idade da nenez: ese intre cando os contos cóntannolos. E cóntannolos, se cadra, xusto antes de durmir, no máxico tempo de iniciación: a primeira fiestra ao mundo das historias -lidas ou ouvidas- que compoñen á tradición, a entrega de xeración en xeración do que conforma a base da nosa cultura e que compartimos como colectivo. Grazas a Helena Cortés Gabaudan, temos acceso aquí á primeira de tódalas que chegaron ao prelo, no ano 1812, froito do interese dos irmáns Grimm polo folklore, a etnografía e o romántico afán de vertebrar a idea da nación xermana a través dunhas historias supuestamente transmitidas de boca en boca que amosaban a alma distintiva do pobo e xustificaban así o patriotismo.

Clemens Brentano.
 Retrato de Emile Linder (ca.1837)     

Nesta misión inspirada polo romanticismo imperante, Jacob e Whilelm Grimm, animados polo seu amigo e profesor Clemens Brentano, recollen unha serie de relatos de informantes do seu círculo de coñecidos, na meirande parte. Case todas eran mulleres novas, burguesas, educadas, cultas e refinadas, xa que logo de similar posición social á dos Grimm.

Estas fontes desmenten a confusión creada pola portada dunha edición posterior, representando a unha muller maior e con atavío máis ben tradicional que parecía subliñar a orixe popular, rural, seica oral dos relatos; confusión, por certo, nunca desmentida polos autores e que acae ese obxectivo romántico de exaltación do vernáculo, de fonda raizame do espírito popular alemán. O antedito grabado representa a Dorothea Viehman, unha das narradoras, da que se fala no prólogo aínda que non se lle atribúe ningún conto escolmado. Ademáis, engádese o erro de atribuír á “vella Marie” a función de informante que, en realidade, corresponde a unha moito máis nova Marie Hassenpflug.

Portada dunha edición de
“Contos para a infancia e o fogar”

Dorothea Viehmann

                                                        

                

Retrato anónimo de Marie Hassenpflug en 1812.

En xeral, cando se fala de literatura “popular”, referímonos a un concepto herdado do século XIX que asocia a idea romántica de pobo coa “alma nacional”, concepto, doutra banda, que se estende ás almas dos poetas e ás súas narracións, cantares, romances ou baladas como reflexo do alma do pobo correspondente (“Literatura Popular. Conceptos, Argumentos y Temas” 4). Os contos de Grimm, lonxe de ser xermánicos e representar así o espírito nacional, son parte dunha tradición europea (e se cadra de Oriente Próximo) como atestigua a sinxela comparación con moitas outras escolmas similares. Unha breve ollada ao índice, nos remite á repetición de relatos como “A madriña morte” ou “O xastre valente”, por citar só dous recollidos de catro antoloxías de narrativa galega oral e da revista Nós en Contos de ida e volta (Xil Xardón et al.). 

Contos de Ida e volta.
Difusora de Letras, Artes e Ideas. 2008.

A primeira publicación de 1812 responde á tarefa de recopilación que os Grimm acometen na procura de informantes que lles permitan rexistrar contos populares orais… máis será só o comenzo dun traballo que se vai estender moitas décadas. De feito, moitas das informantes teñen raíces hugonotas e será a través desta procedencia francesa como se produza a transmisión dos relatos.  Daquela, tampouco son alemáns!.

Portada do primeiro volume
de Kinder-und Hausmärchen
 (1819), 2ª edición.

Dos dous irmáns, Jacob ten un interese máis filolóxico e etnográfico así que será Wilhelm quen traballe de cotío durante o resto da súa vida non só na selección de contos (engadindo e suprimindo) senón na escrita. Así puirá, revisará e reescribirá os relatos para publicar ao longo dos anos en numerosas edicións; edicións que temperan, suavizan e moderan esta primeira entrega axeitadamente calificada como “contos crús”(Savater). As modificacións afectan ao estilo, que se dulcifica e adquire maior elaboración literaria e á algúns elementos do contido de xeito que as historias poidan ser máis congruentes coa moral burguesa. É importante sinalar que esta reescrita corrixe repeticións, evitándoas, e elimina algunhas lagoas ou vacíos propios da oralidade. A consecuencia deste proceso do relato oral á páxina escrita é a perda de espontaneidade e tosquedade da primeira edición, lóxicamente a menos elaborada pero sí pasada xa polo filtro dos irmáns Grimm. De feito, estas transformacións  poden explicar o éxito das posteriores edicións dos contos que tiveron un espallamento sen precedentes e contribuiron á creación do chamado “xénero Grimm”: un xeito distintivo de unificar as diferencias entre distintas versión e informantes baixo un estilo propio, nun punto medio entre o literario e o popular (Grimm et al. 34).

A tipoloxía dos contos escolmados corresponde á tripla clasificación do conto popular en contos marabillosos e mitolóxicos, contos de animais e contos relixiosos e burlóns (Camarena 30–33). Os primeiros invocan a herdanza cultural dun pasado remoto, os de animais se asocian coa caza e a agricultura, o pastoreo e os oficios inspiran ao terceiro grupo e son máis próximos a nós. En calquera caso, son contos sorprendentes porque rachan coas expectativas dun xénero coñecido; aínda que son marabillosos e cheos de fantasía, non son axeitados para nenas e nenos porque non cumpren a función educativa recollida nunha moral ou nos estereotipos do rol social para as mulleres. Temos aquí exemplos de nenas que non obedecen, non son boas e sumisas e non son pasivas.

  Brancaneves. David Hand. Disney, 1937.

  Si pensamos nos contos cunha ollada contemporánea, automáticamente imaxinamos á infancia como o público máis axustado, pero isto non sempre foi así, como demostra este libro que temos nas mans. A atrocidade das historias, a extraordinaria crueldade dalgúns personaxes ou a barbaridade das situacións que experimentan incumplen -co noso foco actual- os requisitos necesarios para contarllos a unha nenez á que hai que protexer do salvaxe, o cruel, o brutal. 

Máis aínda cando a cultura audiovisual capitaneada e animada por Disney leva xa desde 1937, co lanzamento de Brancaneves copando un mercado con produtos cada vez máis simplificados e edulcorados que, lonxe de dotar aos nenos de ferramentas ante a vida máis ben crean unhas expectativas irreais e deformadas da realidade que pouco axudan a crecer e enfrontarse ás dificultades. O fin didáctico e formativo que puidesen ter os contos nalgún momento desaparece para convertelos nun obxecto de consumo puro, transformando á infancia en grandes prescriptores e mero público obxectivo desde o punto de vista do márketing. Malia todo, será moi interesante botar unha ollada a algunhas das versións actuáis en calquera formato e contrastalas con relatos recolleitos nesta escolma para comprobar o abismo que os separa. Por exemplo, a nai de Brancaneves, que aínda non é madrastra, exerce o canibalismo ao comer con fruición os pulmóns e o fígado de quen cre é a súa filla; o príncipe ten tal obsesión necrófila que, vaia onde vaia, ha de ter á vista o sarcófago da súa namorada morta (para enfado e fartura dos sirvientes que a teñen que cargar e mover incesantemente) e na voda final, a nai é obrigada a poñerse unas zapatillas de hierro incandescente e bailar ata a morte. 

 Charles Perrault (1628-1703)
 Retrato feito por Charles Le Brun.

 Carapuchiña Vermella, con todo, está más suavizado que a anterior versión de Perrault onde a alusión á sexualidade das rapazas é moito máis clara e onde ninguén as salva do estómago do lobo, como sí sucede aquí. 

A edición anotada e comparada proporciona abundante información sobre os cambios e engadidos noutras versións, o que aporta aínda máis valor filolóxico ao libro. Hai moitas razóns para ler estes contos e gozar das versións iniciais, máis toscas e directas. Entreguémonos a un momento incomparable de goce, escoitando as voces que nos chegan de moi lonxe, aínda non tan matizadas pola pluma dos Grimm e de todos aqueles que as mutilaron para quitarlles o bravío pasándoas polo filtro dás convencións. Lede os contos de Grimm dun xeito distinto, tal e como nunca che foron contados.

Carapuchiña Vermella. Ilustración de Gustav Doré (1832 - 1883)

   

OBRAS CITADAS

Camarena, Julio. “El Cuento Popular.” Anthropos. Revista de Documentación Científica de La Cultura, vol. 166/167, 1995, pp. 30–33.

Grimm, Jacob, et al. Los cuentos de los hermanos Grimm tal como nunca te fueron contados: Primera edición de 1812. La versión de los cuentos antes de su reelaboración literaria y moralizante. La Oficina, 2019.

“Literatura Popular. Conceptos, Argumentos y Temas.” Anthropos. Revista de Documentación Científica de La Cultura, vol. 166/167, 1995.

Savater, Fernando. “Cuentos Crudos.” Babelia, El País, 14 Dec. 2019.

Xil Xardón, Xabier, et al. Contos de ida e volta. Difusora de Letras, Artes e Ideas; Vicerreitoríade Relacións Institucionais da Universidade de Vigo, 2008.

 

     

reseñas.19. A epixenética. Como a contorna modifica os nosos xenes.

 

Carlos Romá Mateo

Raúl Delgado Morales

 

                                                            A epixenética. 

    Como a contorna modifica os nosos xenes.

RBA, 2019.

  

ABRIL - MAIO de DOUS MIL VINTE E UN

Biografías.

CARLOS ROMA MATEO é bioquímico e doutor en Bioloxía Molecular e Xenética, e especialista en enfermidades raras. Foi profesor da Universidade Europea de Valencia e da Facultade de Medicina e Odontoloxía da Universitat de València.

RAUL DELGADO-MORAIS é doutor en Neurociencia, adxunto á Dirección Científica do Instituto de Investigación Biomédica de Bellvitge ( IDIBELL) e profesor asociado da Universitat Internacional de Catalunya. Así mesmo, é membro do comité organizador do encontro Science+, para estudantes e profesionais da ciencia; divulgador en diversos blogues científicos ( Mapping Ignorance, Divulcat e Investigación e Ciencia), e vogal de comunicación da Sociedade Catalá de Bioloxía. Foi fundador e primeiro presidente da Sociedade CERFA, asociación sen ánimo de lucro que reúne investigadores españois residentes en Alemaña.

 

Por Andrés Sanjuan López.

Achegándonos á Epixenética. Por Andrés Sanjuan.

Adianto visual da recensión reseñas.19.

    Deseño: Soulbande / MVG

Instalación: 

Organización: Biblioteca de Torrecedeira.